Treatise on Church history Isaac Newton c. 12,695 words Newton Project London 2006-11-06 Newton Project, University of Sussex

This text is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 3.0 Unported License.

 late 1670s, in Latin, c. 12,769 words, 49 pp. on 36 ff. of which one blank.

Begins 'Fidei verò formula'. Principally concerned with the Arian controversy.

 49 pp. on 36 ff. of which one blank.

in Latin

 Treatise on Church history [Yahuda Ms. 12] Yahuda Ms. 12, National Library of Israel, Jerusalem, Israel IsraelJerusalemNational Library of Israel Yahuda Mss Yahuda Ms. 12 SL238

Bought at the Sotheby sale by Gabriel Wells for £27 and subsequently acquired by Yahuda.

37

 late 1670s England Latin Greek English Holograph ReligionCorruptions Catalogue information compiled by Rob Iliffe, Peter Spargo & John Young Critical and Diplomatic Edition by José Manuel Cañas Reillo, Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC), Madrid XML conversion and second check against microfilm by John Young Coding converted to modified TEI DTD and proofed by Michael Hawkins Coding reviewed and Greek upgraded by John Young Updated to Newton V3.0 (TEI P5 Schema) by Michael Hawkins Catalogue exported to teiHeader by Michael Hawkins

Fidei verò formula quàm per Legationem quaquaversum mittebat, erat ea quae sequitur. Nam hæc est quam Eusebius Pamphili in Epistola ad Alexandrum, ut mox audietis, citat pro Epistolio fidei quod Arius et socij ad eum miserat.

Apud Epiphan. Haeres. 69: qui putat has literas a Nicomedia datas fuisse, scriptor incertissimusBeato Papæ et Episcopo nostro Alexandro Presbyteri et Diaconi salutem in domino

Fides quam a majoribus accepimus et a te didicimus, beatissime Papa, ejusmodi est. Credimus unum Deum solum ingenitum, solum æternum, solum principio carentem, solum verum, solum immortalem, solum sapientem, solum bonum, solum præpotentem, solum judicem omnium, moderatorem et administratorem, immotum et immutabilem, justum, bonum, legis et Prophetarum ac novi pariter Testamenti pariter Deum: qui unigenitum filium ✝ ✝ πρὸ χρόνων ἀιωνιων ante sempiterna secula tempora genuit: per quem et secula et reliqua procreavit omnia. Genuisse porrò dicimus reipsa non specie tenus, ac propria voluntate subsistentem illum condidisse talem ut neqꝫque converti neqꝫque mutari possit: perfectam Dei creaturam, sed non tanquam rerum creatarum aliquam: ✝ ✝ γένημα fœtum, sed non tanquam unum e cæteris. Nec quemadmodum Valentinus asseverabat emissionem quandam, illum esse Patris fœtum, aut ut Manichæus eundem illum fœtum partem esse dixit patri consubstantialem. Neqꝫque ut Sabellius qui unitatem dividens ✝ ✝ υἱοπάτορα filium patrem dixit. Non item ut Hieracas lucernam a lucerna aut Lampadem in duas partes divisam. Neqꝫque verò ejusmodi ut cum priùs fuisset, postea sit genitus ac denuò creatus in filium. Quemadmo dum 2dum tu ipse beatissime Papa, media in Ecclesia, & consessu sæpenumerò qui hæc assererent refutasti. Sed, ut diximus, Dei voluntate ante tempora et sæcula omnia creatus est, et vitam atqꝫque existentiam a Patre accepit, ut et Patris una cum illo existentis gloriam. Non enim existimandum est Patrem, cùm omnium rerum ei possessionem traderet, sibi ipsi quod ingenita quadam in se ratione continebat ademisse. Fons enim ille omnium est.

Quamobrem tres sunt ✝ ✝ ὑποστάσεις Substantiae Pater, ffili us & spiritus sanctus. Et quidem Deus cum rerum omnium causa sit, solus ex omnibus principij est expers. Filius verò sine tempore genitus a patre et ante sæcula creatus ac fundatus, non erat antequam gigneretur: sed sine tempore et ante omnia genitus, solus a solo Patre ✝ ✝ ὑπέστη productus est. Non enim ✝ ✝ ἀίδιοςæternus aut coæternus aut coingenitus est cum patre. Neqꝫque simul cum Patre existentiamexistere habuit, ut nonnulli de his secundum aliquid loquuntur, constituentes ingenita duo principia. Verùm sicut unitas et principium omnium, ante omnia Deus est. Quare etiam ipso Christo prior est ut a te didicimus cùm id in media Ecclesia prædicares. Igitur quatenus a deo ut esset consecutus est, nec non et vitam et splendorem cæteraqꝫque quæ in ipsum collata sunt, hac ratione principium illius Deus est. Est enim illo prior, ac princeps et ei dominatur, utpote Deus ipsius qui ante ipsum fuerit, a quo etiam ille prodierit. Quod si istiusmodi loquendi rationes: Ex utero. Et, a Patre exivi et venio: quasi consubstantialis partem, aut emissionem cum nonnullis accipiamus, compositus erit ac divisibilis Pater & mutabilis. Imò illorum opinione corpus, & quoad in ip- sis 3 sis est quæ corpori consentanea sunt patienturpatietur expers corporis Deus. Benevalere te optamus in Domino, Beatissime Papa. Arius, Ethales, Achilles, Carpones, Sarmatas, Arius Presbyteri. Diaconi Euzoius, Lucius, Iulius, Menas, Helladius, Caius. Episcopi Secundus, Theonas, Pistus.

ffidei formulam igitur imprimis offerunt Alexandro ut omnibus pateret se non clanculum & fraudulenter agere atqꝫque hæreticos existentes simulare fidem orthodoxam; sed hanc ipsam esse fidem quam Alexander rejecerat, & propter quam tenebantur excommunicati. Missis deinde ad Episcopos Legatis, uti dictum est, qui una cum fide una cum fide res gestas exponerent episcopis res gestas exponerent, fama pervalens mox ferit aures Imperatoris. Is igitur res in mul turbarum Alexandrinarum fama in omnium ore versari cœpit. Imperator victo jam Licinio consistebat ✝ ✝ Patet ex Epistola sequenti. Nicomediæ, et Edictis suis ac literis per provincias missis, ait Eusebius, subditos a dæmonum errore revocare et ad verum Dei cultum amplectandum incitare conabatur. Quas ob res cum singulari gaudio gestiret, nuncius ad eum perlatus est de hoc tumultu ecclesiarum — Quapropter gravissimo dolore perculsus, confestim ex Dei cultoribus quos circa se habebat quendam quem ob modestiam fidei spectatum et ob religionis confessionem superiori tempore præ cæteris nobilitatum ducebat, (✝ ✝ Socr. l. 1. c. 7 Hosium nomine, Episcopum Cordubæ quæ Hispaniæ civitas est, quem quidem Imperator et amabat et colebat plurimum) dirigit Alexandriam ut inter eos qui illic dissidebant pacem componeret: eidemqꝫque literas dat ad autoresauctores contentionis. Euseb. de vit. Const. l. 2, c 61, 63. Quarum partem quæ ad argumentum spectat, hic inseruimus.

Victor Constantinus maximus Augustus Alexandro et Ario.

— Postquam illustri contra hostes parte victoria vere

— Cum intollerabilis quædam insania totam Africam corrupisset, ob quosdam qui temeraria levitate religio-nem 4 sis est, quae corpori consentanea sunt patietur expers corporis Deus. Benevalere te optamus in Domino, beatissime Papa. Arius, AthalesEthales, Achilles, Carpones, Sarmatas, Arius Presbyteri. Diaconi Euzoius, Lucius, Iulius, Menas, Helladius, Caius. Episcopi Secundus, Theonas, Pistus.

Hanc igitur ffidei formulam se igitur imprimis offerebant Alexander ut pateret omnibus se non clanculum nec & fraudulenter agere & hæreticos existentes simulare fidem orthodoxam; sed hanc ipsam esse fidem quam Alexander rejecerat & propter quam tenebantur excommunicati. Missis deinde Legatis, ut dictum est, qui una cum fide res gestas exponerent: multi accomodarunt aures & imprimis Eusebius Episcopus Nicomediæ, qui, re intellecta, sic statim scripsit ad Paulinum Episcopum Tyri.

partes divisum esse atqꝫque omnes Ægypti Libyæqꝫque regiones ingruente schismate periclitari: ita ut nisi tempestivum aliquod remedium huic malo afferretur, Ecclesia vulnus immedicabile videretur acceptura. Hi igitur causam cognoscentes & fidem Arij quam per Legatos ejus acceperant probantes, hominem cum socijs recipiunt in communionem, & ad omnes ubiqꝫque episcopos scribunt ut cum Arij fautoribus tanquam recte sentientibus communicarent, darentqꝫque operam ut Alexander cum ijsdem communicaret. Sozom l 1 c 15. Vtrum Episcoporum aliqui ante hanc Synodum, perinde atqꝫque Imperator scripsere ad Alexandrum haud scio. Ex hoc autem tempore universi scribere cœperunt, aliosqꝫque quaquaversum per literas hortari ut hoc idem agerent. Inter cæteros vero Eusebius Nicomediæ sic hortatus est Paulinum Tyri.

Apud Theod. l 1. c. 6.Domino meo Paulino Eusebius in Domino salutem. Domino meo Paulino Eusebius in Domino salutem.

Nec Domini mei Eusebij in tuenda veritate studium silentio mandatum est sed ad nostras usqꝫque aures pervenit: nec tua, Domine, in eodem negotio taciturnitas. Et sicut consentanum erat, domini quidem mei Eusebij causa gavisi sumus Tua verò causa magnopere dolemus, tanti viri silentium, condemnationem nostram esse arbitrantes. Quamobrem hortor te qui scias quàm indecorum sit viro prudenti aliena sentire & veritatem reticere, ut intelligentiam spiritu suscitans hac de re scribere aggrediaris, quod tibi et auditoribus tuis utile futurum est: præsertim si scripturæ vestigijs insistens, juxta ejus sermones ac sententias scribere volueris. Quandoquidem nec duo ingenita unquam audivimus, nec unum 5 unum divisum in duo, aut corporeum quicquam passum esse didicimus aut credidimus domine. Sed unum quidem ingenitum; alterum autem ab eo vere, & non ex ejus ✝ ✝ οὐσίας substantia factum, nec ullo modo particeps naturæ illius nec ex substantia ejus existens: sed natura et virtute prorsus diversum, ad perfectam tamen similitudinem naturæ virtutisqꝫque factoris sui conditum. Cujus initium non modo verbis inexplicabile est sed ne cogitatione quidem, non dicam hominum sed omnium qui supra homines sunt comprehendi posse credimus. Atqꝫque hæc non ratiocinatione nostra collecta, sed e Scripturis edocti didicimus: creatum ac fundatum esse & genitum. substantia & immutabili atqꝫque ineffabili natura ac similitudine quam habet ad factorem suum, didicimus ex ipsius Domini verbis qui ait: Deus creavit me initium viarum suarum, & ante seculum fundavit me, & ante omnes colles genuit me. Quod si ex ipso hoc est de ipso esset tanquam pars ejus, vel ex defluxu substantiæ, non jam creatus nec fundatus amplius diceretur. Nec tu profecto id ignoras Domine. Nam quod est ex ingenito, non ampliùs sive ab altero, sive ab eodem creari ac fundari potest, cum sit ab initio ingenitum. Si vero ex eo quod genitus esse diceturdicitur, subindicari videtur eum ex paterna substantia ortum, eandem quoqꝫque cum patre naturam habere scimus scripturam non de illo solo dicere quod genitus sit sed etiam de alijs quæ natura prorsus discrepant ab illo discrepant. Nam et de6de hominibus dicit: Filios genui & exaltavi: ipsi autem spreverunt me. Et alibi: Deum qui te genuit dereliquisti. Et de alijs rebus ait: Quis est qui genuit stillas roris? Non quo naturam ex natura esse declaret sed ut singula quæ facta sunt, arbitrio et voluntate ejus facta esse significet. Nihil enim exest ex substantia ejus: Sed omnia nutu illius facta ita existunt singula prout facta sunt. Nam ille quidem Deus est. Hæc verò ad ejus similitudinem verbo similia futura, ejus arbitrio facta sunt. Et omnia quidem per ipsum, a Deo tamen facta sunt. Omnia enim ex Deo. Quæ tu cùm acceperis, et juxta concessam tibi divinitus gratiam limaveris fac ut domino meo Alexandro quamprimum scribas. Nam si ad illum scripseris, te illi persuasurum confido. Saluta omnes fratres in Domino. Incolumem te, et pro nobis orantem Divina gratia conservet Domine.

✝ ✝ Interea Alexander his cognitis quamprimum convocat Presbyteros & Diaconos regionis Alexandrinæ & Mareotidis & ad Ecclesias universas perscribit Epistolam sequentem, mittens eam ad singulas urbes ut subscriptionibus Episcoporum mature obtentis acta sua stabiliret. Vt autem Imperator et Asiatici solum Alexandrum e multis conspirantibus Ægyptijs aperte culpabant, sic Alexander solum Eusebium Synodi Asiaticæ autorem & principem in hac Epistola reprehendit.

Dilectis et carissimis –

Alexander itaqꝫque animadverso per literas, ut opinor, ad eum scriptas quod Eusebius cum alijs inciperent favere excommunicatis: ut dictum est convocavit Presbyteros & Diaconos regionis Alexandrinæ & Mareotidis & scripsit ut dictum est sequentê scripsit ad sequentem Epistolam circulatoriam, mittens eam ad singulas urbes ut suscriptionibus Episcoporum maturè obtentis, actum suum ratum faceret.

Apud Socr. l 1 c 6.Dilectis et clarissimiscarissimis ubiqꝫque Catholicae Ecclesiae comministris, Alexander in Domino salutem.

Cum unum sit Catholicæ corpus Ecclesiæ, mandatumqꝫque sit in sacris litteris ut pacis et concordiæ vinculum conservemus, consentaneum est ut quæcunqꝫque apud singulos geruntur, nobis invicem per literas significemus: quo scilicet seu patiente, seu gaudente uno membro, ipsi vicissim aut compatiamur, aut collætemur. In nostra igitur paræcia extiterunt nuper homines iniqui et hostes Christi, docentes defectionem ejusmodi quam jure quis præviam ac prænunciam Antichristi appellaverit. Ac volueram equidem hoc quicquid est silentio involvere7vere ut malum intra ipsos Apostatas clausum consumeretur ne forte in alia transgressum loca, simpliciorum hominum aures contaminaret. Sed quoniam Eusebius, is qui nunc est Nicomediæ, res Ecclesiæ ex nutu suo pendere existimans, eo quod relicta Berytiorum Ecclesia ad Nicomediensem Episcopatum, nullo ulciscente, impunè transgressus est, horum Apostatarum patrocinium suscipit, et literas quaquaversus ausus est scribere, commendans illos, ut imperitos homines ad pessimam Christoqꝫque infensam hæresim traducat: necessarium duxi silentium abrumpere, utpote sciens id quod in lege scriptum est, vobisqꝫque omnibus renunciare, quo et Apostatas ipsos & infelicissima erroris illius verba cognoscatis, ac si forte Eusebius scripserit, ei minimè attendatis. Pristinam enim malevolentiam suam, quae longinquitate temporis jam oblivioni et silentio tradita videbatur, per istos renovare nunc studens, simulat quidem se eorum causa literas scribere; reipsa tamen declarat, se sua causa laborantem id agere. Eorum porrò qui ab Ecclesia defecerunt hæc sunt nomina. Arius, Achillas, Aithales, Carpones, alter Arius, Sarmates, Euzoius, Lucius, Iulianus, Menas, Helladius, Gaius: cumqꝫque his Secundus ac Theonas qui aliquando olim Episcopi sunt appellati. Ea verò quæ sine ulla scripturarum auctoritate commenti temere effutiunt sunt hujusmodi. Deus, inquiunt, non semper fuit Pater, sed tempus extitit cùm Deus minimè esset Pater. Verbum Dei non semper fuit sed ortum est ex nihilo. Deus enim qui est, illum qui non erat, ex non ente procreavit. Proinde tempus aliquando fuit cum non esset quippe filius creatura est, opusqꝫque. Neqꝫque verò similis est Patri secundum substantiam, neqꝫque verum ac naturale Dei verbum, nec vera ejusdem sapientia. Sed unus quidem est ex operibus & creaturis: ✝ καταχρηστικῶς abusivè autem Verbum dicitur atqꝫque Sapientia: quippe cùm et ipse extiterit per proprium Dei Verbum et per sapientiam quæ in Deo est, in qua Deus8 Deus tum cætera omnia tum eum ipsum fecit. Quamobrem suapte natura conversioni obnoxius est ac mutationi perinde ac reliqua rationalia. Extraneum et alienum est Verbum, ac semotum a Dei substantia. Invisibilis atqꝫque inenarrabilis est filio pater. neqꝫque enim perfecte et exactè filius novit patrem, neqꝫque eum perfectè videre potest. Nam nec suam ipsius substantiam novit filius cujusmodi sit. Siquidem propter nos factus est ut ejus tanquam instrumenti cujusdam opera Deus nos crearet. Nec ipse extitisset unquam nisi Deus nos creare voluisset. Et cum quidam eos interrogasset utrum Dei verbum mutari posset sicuti mutatus est Diabolus, ipsi non veriti sunt respondere: certe potest. Est enim naturæ mutabilis cum gigni possit & creari. Hæc igitur Dicentem Arium & summa cum impudentia affirmantem, nos quidem una cum Ægypti ac Libyæ Episcopis, prope centum numero in unum congregatis, tum ipsum tum eos qui illi adhaeserunt anathemate perculimus. Eusebius verò eos suscepit, impietatem pietati, & veritati studens miscere mendacium. Sed nequaquam prævalebit. Vincit enim veritas: nec ulla est societas luci cum tenebris, nec Christi cum Diabolo consensio. Quis enim unquam talia audivit? aut quis est qui et nunc audiens non obstupescat, et aures non obturet ne hujusmodi verborum sordes penetrare ad eas possint? Quis Ioannem audiens dicentem In principio erat Verbum: non condemnet istos qui asserunt, fuit [tempus] cum non estesset? Aut quis audiens hæc verba ex Evangelio, Vnigenitus filius: & Per ipsum facta sunt omnia? istos non oderit affirmantes filium esse 9esse unum ex creaturis? Enimverò quomodo potest esse unus ex ✝ ἴσος æqualis illis quæ per ipsum facta sunt? Quo modo potest esse unigenitus qui juxta illorum sententiam, una cum reliquis omnibus in creaturarum ordine censetur? Qua ratione ortus sit ex nihilo, cùm Pater dicat, Eructavit cor meum verbum bonum: & alibi, Ex utero ante Luciferum genui te. Aut quomodo substantia dissimilis est Patri, cum sit imago perfecta et splendor Patris: cumqꝫque ipse dicat Qui vidit me vidit Patrem. Quod si filius ✝ ✝ λόγος ratio Patris est ac sapientia, quomodo fuit tempus cum non esset? Perinde enim est ac si dicerent, Deum aliquando rationis & sapientiæ expertem fuisse. Quomodo mutationi conversioniqꝫque obnoxius sit, cum de se ipse dicat, Ego in patrePatre & Pater in me: & alibi, Ego et Pater unum sumus. Per Prophetam verò multò ante pronunciaverit: videte me quod ego sum et non mutor. Ac licet quis hoc dictum ad Patrem ipsum referre possit, aptius tamen fuerit nunc de filio dictum accipere eo quod cum homo factus sit nequaquam est immutatus, sed ut ait Apostolus, Iesus Christus heri et hodiè idem ipse et sæcula. Quidnam verò eos impulit ut dicerent illum propter nos factum esse, cum Paulus utiqꝫque dicat: Propter quem omnia et per quem omnia? De blasphemia verò illa qua dicunt Patrem non perfectè cognosci a filio, nemini mirum videri debeat. Nam cum semel Christo Bellumbellum indixerint, spernunt quoqꝫque verba ipsius domini dicentis: Vt cognoscit me Pater et ego cognosco patremPatrem. Proinde si ex parte tantum filium cognoscit Pater, palam est quod et filius ex parte cognoscit Patrem. Quod si hoc dicere nefas est, et si Pater perfectè novit filium, perspicuum est quod quemadmodum Pater Verbum suum cognoscit ita 10ita et filius novit Patrem suum, cujus est Verbum. Ac nos quidem hæc dicentes sacras scripturas replicantes, sæpenumerò eos convertimus, et iterum sicut Chamæleontes ✝ ✝ sc. redeuntes ad hæresin transmutati sunt, studentes sibimetipsis vindicare id quod scriptum est: Impius cum in profundum venerit malorum gurgitem venerit, spernit. Multæ quidem ante illos hæreses extiterunt quæ plusquam decebat ausæ, in extremam dementiam prolapsæ sunt: isti verò divinitatem Verbi cunctis sermonibus suis subvertere moliti sunt efficerunt quantum in se est ut priores hæreses illæ justæ esse viderentur, quippe qui ad Antichristum propius accedant. Quamobrem abdicati sunt ab Ecclesia, & anathemate percussi. Ac dolore quidem afficimur ob exitium illorum, ideo præsertim quod cum Ecclesiae doctrinam olim perceperint, nunc ab ea desciverunt. &c.

Hujusmodi literis, subjungit Socrates, ad omnes Episcopos per singulas urbes constitutos ab Alexandro datis, malum in deterius profecit cùm ij qui literas acceperant ad contentionem excitarentur. Et alij quidem literis consentientes ijsdem etiam subscripserunt. Alij vero contrarium feceruntfecere. Sed maximè omnium Eusebius Nicomediensis Episcopus ad dissentiendum impulsus est, eo quod Alexander in suis literis nominatim ipsum perstrinxisset. ✝ ✝ Hujusmodi causis adversa omnia tribuere solebant Homousiani. Imperator jam erat Eusebio infensus (ut mox audietis) neqꝫque jam degebat Nicomediæ et vix ultra quatuor menses per totam hanc disputationem degebat Nicomediæ. Porro Eusebius pergit Socrates tunc temporis plurimùm poterat propterea quod Imperator degebat Nicomediæ. Illic enim paulo ante Dioclesianus palatium ædificaverat. ✝ Hanc igitur ob causam multi Episcopi Eusebio obsequebantur. At ille frequentes literas mittebat, nunc ad Alexandrum, monens ut suppressa quæstione quæ inter ipsos commota fuerat Arium in communionem reciperet. Nunc ad singularumsingularium urbium Episcopos suadens ne Alexandro Assensum accommodarent. Socr. l 1. c 6.

Cæterùm cùm in jam recitatis Alexandri literis nonnulla tribuantur Ario contraria fidei quam Arius et 11 et socij in libello ad Alexandrum dato pro sua suam esse solenniter declaraveratdeclaraverant & deinceps declarabant omnibus: Eusebius Pamphili, quamprimum incidere potuit in istas Alexandri literas, sic eum incidererincidere potuit reprehenduntreprehendit eum ob defectum synceritatis. Epistola Eusebij sic incipit. Quanto labore et diligentia in has literas inciderim &c. Dein sic pergit. Apud Nicæn. Concil. Secund. Act. 6. & Baron. a. 318. 54. Arium ejusqꝫque studiosos accusant hæ litteræ quod filium ex non ente instar unius omnium esse dixerint. ✝ ✝ Legati sc. ex eorum numero missi.Illi verò Epistolium attulerunt quod ad te scripserunt in quo fidem suam exponentes, his verbis confitentur quæ sentiunt: Legis Prophetarum & Novi testamenti Deum ante sempiterna secula sibi filium unigenitum generasse, per quem et sæcula & omnia fecit. Generasse autem non ✝ ✝ Mala est translatio. Lege apparenter videtur sed in veritate propriæ voluntati substituisse immutabilem et inalterablileminalterabilem creaturam Dei perfectam, veruntamen non ut unam creaturarum. Tua verò Epistola accusat eos quási dixerint quod filius factus, tanquam unus omnium: cùm tamen hoc non dixerint sed apertè pronuncient, non ut unam creaturarum. Vide ne dederis statim illis occasionem ut ea etiam calumnientur, & assumant quæcunqꝫque voluerint. ItærumIterum accusas eos quod dixerint quod qui est non existentem genuit. Miror sanè si quispiam alitæraliter dicere poterit. Nam si unus est qui est: manifestum est quod ex eo genitum est omne quod est, estqꝫque id post illum. Si verò qui est non unus sit; sed et filius sit qui est: quomodo ✝ ✝ πως Τὸν ὄντα, eum qui est, ‡ ‡ ὁ ὤν γέγονε qui est genuit? Sic enim qui est duo fueritfuerint.

Cæterùm non potuit Alexander.

Quid respondit Eusebius ad accusationem de mutabilitate filij cæteraqꝫque & similia non constat namqꝫque extat tantum fragmentum Epistolæ ejus quod hic positum est.

Cæterum Alexander non potuit retrahi Alexander retrahi Cæterum12 Cæterum Alexandro decretis Asiaticis & literis Episcoporum nullatenus cedente, Arius Legatos mittit ad Paulinum Episcopum Tyri ad Eusebium Pamphili qui Cæsariensem in Palæstina regebat Ecclesiam, & ad Patrophilum Scythopolitanum Antistitem: petitqꝫque ut sibi una cùm suis concederetur plebem ipsis adhærentem in Ecclesia colligere, eundem quem prius Presbyterorum obtinentibus gradum. Hunc enim morem esse Alexandriae ut sub uno Episcopo qui omnibus præest, Presbyteri separatim Ecclesias obtineant, et populum ad illas convenire solitum colligant. Illi vero una cum alijs Episcopis in Palæstina congregati Arij petitioni subscripserunt: hortantes ut plebem quidem colligerent sicut ante facere consueverant, Alexandro tamen subjecti essent, ac sine intermissione ei supplicarent ut ejus pace & communione fruerentur. Sozom. l: 1: c: 15. Verum ubi Arius a synodo hac ad officium suum restitutus esset & synaxes agere cœpisset: Alexander indignatus Antisynodum convocat Episcoporum suorum & principes Episcoporum qui Synodum Palæstinæ celebraverant anathemate percutit: imo totam synodum generali aliqua sententia ferit, ut ex Arij subsequenti epistola constat. Colluthum quoqꝫque Presbyterum quendam Alexandrinum qui se Episcopum jactaverat, ad Presbyteratus gradum reducit. Et his expellit Alexandria. Qua occsaione Arius ad Eusebium sequentem Epistolam Interea epistolas quaquaversū dirigens prolixam quandam mittit ad Episcopum Byzantij: ante quae extat apud Theoderitum. Arius a Synodo hac receptus in communionem et restitutus est, redire cogitabat ad officium suum Alexander ira vehementi excandescens hominem expulit Alexandria. Qua occasione Arius scripsit ad Eusebium Nicomædiensem sequentem Epistolam

Domino desideratissimo, viro Dei fideli, orthodoxo Eusebio, Arius qui injustè persecutionem patitur ab Alexandro Papa ob victricem omnium veritatem quam tu quoqꝫque defendis, in Domino salutem.

Huc transfer Arij Epistolam sequentem.Cùm Pater meus Ammonius Nicomediam pergeret officij mei esse judicavi &c — — — Epiphanius. Harum una, quæ ad Episcopūum Byzantij dir inscribitur, extat apud Theodoritum. Prolixior est quam quæ tota hic inseratur.

Interim Alexander præfatam Epistolam Catholicam quam Tomum suum vocat quaquaversum mittens alias etiam permultas particulares epistolas adjunxit. Postquam autem Tomum suum misisset per universum Ægyptum Thebaidem Libyam & Penta polim item per Syriam Lyciam Pamphiliam, Asiam Cappadociam aliasqꝫque finitimas Provincias mittens tandem Ejus capita quæ ad historiam spectant sunt ut sequitur. Arius, inquit et Achilles nuper conjuratione facta, Colluthi ambitionem æmulantes, longe pejores illo extiterunt. Nam Colluthus quidem qui hos ipsos reprehendit, mali propositi sui prætextum nactus est. Isti vero impiam illius ex Christo nundinationem cernentes non amplius Ecclesiæ, subjacere voluerunt, sed speluncis latronum sibi constructis, sine intermissione conventus in illis agunt noctu atqꝫque interdiu calumnias adversus Christum et adversum nos comminiscentes. Huc intelligimus Epistolam hanc scriptam fuisse post Synodum Palæstinæ. Siquidem Arius a Synodo ista postulavit licentiam Synaxes colligendi, atqꝫque adeo Synaxes hic ab Alexandro commemoratas non nisi synodi ejus auctoritate cœperit colligere. Posthæc conqueritur Tomum Tomum istum ad Alexandr Episcopum Byzantij ad eum conscripsit ✝ extat apud Theod l 1, c 4epistolam prolixam in quo contendit Posthæc conqueritur Alexander seditiones, ac persecutiones adversus se quotidie excitari nunc quidem ad Iudicum tribunalia se trahi per interpellationes mulierum. Scilicet ex quo Arius pulsus est Vrbs graviter commoveri cœpit, multiqꝫque Alexandriam, propterea quod præter leges agens, vim inferret multi adversæ partis hominibus, in jus vocarum. In eadem epistola de Ario et socijs addit dum Alexander inhibere voluit synaxes Arianorum, conflati sunt tumultus, Arianis qui Synodali autoritate suffulti erant non repugnantibus, ut mihi videtur & Alexandrum in jus vocantibus de vi illata. His subjungit Alexander Ipsi vero [scil. Arius & Achillas cum socijs] contra nos huc et illuc discurrentes ad collegas nostros idem nobiscum sentientes proficisci instituerunt: specie quidem pacem et concordiam expetere se simulantes: reipsa verò quosdam eorum blandis sermonibus in errorem suum traducere conantes. A quibus etiam verbosiores epistolas flagitant, ut eas legentes hominibus quos ipsi deceperunt, eos in errore pertinaciter errore faciant in errore perseverare faciant absqꝫque ullo pœnitentiæ sensu, in impietate obduratos, quasi qui Episcopos idem secum sentientes ac sibi suffragantes habeant. Ea porro quæ apud nos perperam docuerunt & egerunt, & quorum causa a nobis sunt expulsi, nequaquam illis confitentur: sed vel silentio ista tradunt, vel fictis sermonibus & libellis conscriptis velantes, fucum faciunt. Probabilibus itaqꝫque ad assentationem compositis colloquijs pestiferam suam doctrinam obtegentes, simpliciorem quemqꝫque & fraudi expositum circumveniunt: neqꝫque interim parcunt pietatem nostram apud omnes calumniari. Vnde fit ut nonnulli literis eorum subscribentes, in Ecclesiam eos recipiant. His ultimis verbis perstringere videtur Alexander præfatam Synodum in qua Episcopi Orientis subscripsere Arij petitioni Arij cumqꝫque cum socijs in Ecclesiam recepere Scilicet ante Synodum istum Posthaec Alexander opiniones Arij et sociorum referens recensens contendit eos statuere ffilium Dei æqualem esse cæteris hominibus et perinde mutabilem, & capacem 13 capacem virtutis & vitij & nos filios esse Dei perinde ac ille : eumqꝫque a Deo ex omnibus electum esse non ut natura & prærogativâ quâdam præcipuum quicquam præ cæteris habentem sed ob studium et accuratam morum diligentiam. Temporis etiam a Deo creati spatium aliquod fuisse ante filium contra sacras literas asserentes eum primogenitum omnis creaturæ, & per eum sæcula esse facta. His prolixe descriptis et (quo magis Arij & adhærentium esse crederentur) solenniter confutatis, Alexander hæc addit. Non ignoratis eam doctrinam quæ adversus Ecclesiasticam pietatem nuper caput extulit, Ebionis esse et Artemæ: nec aliud esse quàm imitationem Pauli Samosateni Antiochiæ Episcopi, qui omnium ubiqꝫque Episcoporum concilio ac judicio ab Ecclesia remotus est. Cui succedens Lucianus, pluribus annis a communione trium Episcoporum sese abjunxit. Horum impietatis fæcem cùm hausissent, nuper nobis exorti sunt Exucontij: occulta illorum germina, Arius scilicet et Achillas, & reliqua impiorum istis adhærentium turba. Ac nescio quomodo ordinati in Syria tres Episcopi illi consentiendo eos ad pejora incitant. Quorum judicium ve De quibus ✝ περι ὧν ἡ κρίσις Quorum judicium vestro examini reservetur. Hic per tres episcopos intelligere videtur Alexander Paulinum Tyri Eusebium Cæsareæ & Patrophilum Scythopoleos quorum opera Synodus in Palæstina modo collecta fuerat, ultimis autem verbis alludere videtur ad horum rerum examen futurum in Concilio Nicæno, quod ex his verbis colligo jam ante modo indictum fuisse quosqꝫque ideo anathemate percusserat. Tandem Epistolam hanc Alexander sic concludit. Carissimi atqꝫque unanimes fratres, suffragamini nobis adversus furiosam illorum audaciam perinde ac collegæ nostri qui indignati sunt & nobis epistolas scripserunt adversus illos, & Tomo nostro subscripserunt. Quæ etiam ad vos misi per filium meum Apionem Diaconum, partim ex universa Ægypto ac Thebaide Thebaide partim ex Libya ac Pentapoli, item ex Syria, Lycia, Pamphylia, Asia, Cappadocia, alijsqꝫque finitimis Provincijs. Quorum exemplo a vobis quoqꝫque literas me accepturum esse confido. Nam cum multa a me præsidia comparata sint ad sanandos eos qui læsi sunt: tum illud præcipuè remedium excogitatum est ad curandam multitudinem quæ ab illis decepta est ut collegarum nostrorum consensui obtemperent & per hoc ad pœnitentiam redire festinent. Salutate vos invicem una cum fratribus qui vobiscum sunt. Hisce denuo constat hanc epistolam serò scriptam fuisse. Inter præsidia multa, e quibus Alexander præcipuum recenset consensum subscribentium episcoporum, numerandum videtur Imperatoris ad has partes jam palam inclinantis, & magnatum itidem patronicium. Per Tomum vero cui Episcopi subscripsere, intelligit Epistolam illam priorem quæ ad Ecclesias inscripta erat est. Tomus enim fuit Epistola quam Alexander ad omnes Ecclesias misit, quamqꝫque ipso scribendarum epistolarum exordio ubi subscriptiones ambire cœpit, composuit ut ad omnes mitteretur. Ejusmodi autem fuit epistola prior. Inscribitur enim non ad unum aliquem Episcopum sed ad universos, & composita fuit ipso scribendi initio, siquidem Alexander in ea expresssè affirmet, [se [defectionem quæ in ejus parœcia nuper contigerat silentio involuere voluisse ut malum intra ipsas Apostatas clausum consumeretur neqꝫque in alia transgrederetur loca: sed cum Apostatis patrocinium apud exte esse inciperet,] se tum coactum esse silentium abrumpere. At cæteræ Epistolæ familiares erant, & non inscriptæ missæqꝫque ad universos, sed singullsingula ad singulos. Hoc ex Theodorito constat, qui, postquam præfatam Epistolam ad Alexa Episcopum Byzantij recensuisset, subjungit: His consona scripsit Alexander ad Philogonium Antiochensis Ecclesiæ Antistitem & ad Eustathium qui tunc temporis Berœensem regebat Ecclesiam & ad alios quotquot Apostolicæ doctrinæ defensores erant. Hujus itaqꝫque generis non communis epistola sed consonæ epistolæ missæ erant ad singulos Episcopos & a singulis asservabantur, epistola cui omnes subscribebant a nemine detenta. Istæ permultæ erat. Certe tradit Epiphanius harum Septuaginta suo tempore extitisse: At Epistola cui omnes subscribebant unica fuit. Deniqꝫque scribit Socrates Episcopos isti quam 14 quam diximus epistolæ Catholicæ subscripsisse. Hæc igitur Tomus erat. Cœteris quæ una missæ sunt, Alexander singulos familiariter salutabat, & ut Tomo suo subscriberent hortabatur.

15

Cæterum per has et similes diversorum literas frequentes literas non potuit Alexander retrahi a fictis falsis perversis istis accusationibus, sed iracundior factus, novas etiam prioribus superaddit. Nam postquam prædictam Epistolam circulatoriam quam Tomum suum vocat, misisset ✝ ✝ Epist. seq. per universam Ægyptum, Thebaidem, Libyam & Pentapolim: item per Syriam Lyciam Pamphiliam Asiam Cappadociam aliasqꝫque finitimas Provincias (quod sanè non parvo tempore fieri potuit;) mittens tandem Tomum istum ad Alexandrūum episcopum Byzantij, & ad eum conscribens insuper aliam ✝ ✝ Quæ extat apud Theod l 1. c 4Epistolam: in ea contendit Arium et ejus studiosos statuere filium Dei æqualem esse cæteris hominibus et perinde mutabilem, & capacem virtutis & vitij, & nos filios esse Dei perinde ac ille: eumqꝫque a Deo ex omnibus electum esse non ut naturâ & prærogativa quadam præcipuum quidquam præ cæteris habentem sed ob studium et accuratam morum diligentiam. Temporis etiam a Deo creati spatium aliquod fuisse ante filium contra sacras litteras asserentes eum primogenitum omnis creaturæ, & per eum sæcula esse facta. His prolixè descriptis et (quo magis Arij et adhærentium esse crederentur) solenniter confutatis: tandem sic concludit. – Carissimi atqꝫque unanimes fratres, suffragamini nobis adversus furiosam illorum audaciam, perinde ac collegæ nostri, qui indignati sunt & nobis epistolas scripserunt adversus illos, & Tomo nostro subscripserunt. Quæ etiam ad vos misi per filium meum Apionem diaconum, partim ex universa Ægypto ac Thebaide, partim ex Libya ac Pentapoli: item ex Syria, Lycia, Pamphylia, Asia, Cappadocia, alijsqꝫque finitimis Provincijs. Quorum exemplo a vobis quoqꝫque literas me accepturum esse confido. Nam cum multa a me præsidia comparata sint ad sanandos eos qui læsi sunt: tum illud præcipuè remedium excogitatum est ad16 ad curandam multitudinem quæ ab illis decepta est: ut collegarum nostrorum consensui obtemperent & per hoc ad pœnitentiam redire fæstinent. Salutate vos invicem una cum fratribus qui vobiscum sunt. Tota Epistola prolixior est quam quæ hic describatur, sed posui ultima verba ut sentiretis, Patres qui paulo post convenierunt in Concilio Nicæno, prius deceptos fuisse per fictas accusationes & subscripsisse Tomo Alexandri, eoqꝫque pacto se partibus ejus totos devinxisse, & causam ejus suam fecisse antequam cum nondum probe intelligerent quid Arius defendit sed per fictas accusationes deciperentur.

Dum hæc geruntur Arius pulsus est Alexandria & tunc ipse scripsit ad Eusebium Nicomediensem sequentem Epistolam. Domi

Apud Epiphanium hæres 69 & Theodorit. l. 1 c. 5. Domino desideratissimo, viro Dei fideli, orthodoxo Eusebio, Arius qui injustè persecutionem patitur ab Alexandro Papa ob victricem omnium veritatem, quam tu quoqꝫque defendis, in Domino salutem.

Cùm Pater meus Ammonius Nicomediam pergeret officij mei esse judicavi ut te per illum salutarem: simulqꝫque ut insitam tibi caritatem & dilectionem, quâ fratres propter Deum et Christum ejus prosequeris, admonerem, quàm vehementer nos oppugnet ac persequatur omnemqꝫque adversus nos machinam moveat Episcopus: adeo ut nos etiam velut impios urbe expulerit, eo quod ipsi non assentimur ista publicè prædicanti. Semper Deus, semper filius: simul Pater simul filius. Coexistit filius ingenito modo cum Deo, semper genitus ingenito modo genitus,: nec cogitatione nec ullo temporis puncto Deus præcedit filium: semper Deus semper filius: ex ipso Deo existit filius. Et quoniam ✝ ✝ Enumerare videtur Patras in superiori Synodo collectos, eosqꝫque dicit anathemate damnatos scilicet in concilio Alexandrino. Cum autem hæc narret tanquam Eusebio nondum cognita patet Arium non multo post sententiam illam expulsum esse Alexandria & hanc Epistolam scripsisse. Eusebius frater tuus Episcopus Cæsariæ, & Theodotus [Laodeceæ] ac Paulinus [Tyri] Athanasius [Anazarbi] Gregorius [Beriti] & Ætius [Lyddæ] & omnes deniqꝫque per Orientem Episcopi asserunt Deum principij omnis expertem existere ante filium anathemate damnati sunt: exceptis duntaxat Philogonio, [Episcopo Hellanico 17 Episcopo Antiochiæ], Hellanico [Tripoleos] & MacharioMacario [Hierosolymorum] hominibus hæreticis nec eruditis in fidem qui filium esse dicunt, alter eructationem, alter projectionem, alter coingenitum. Quas impietates ne audire quidem possumus etiamsi mille mortes nobis minentur hæretici. Nos verò quid dicamus & quid sentiamus, & professi jam sumus & nunc profitemur: ffilium non esse ingenitum, nec partem ingeniti ullo modo, neqꝫque ex aliqua subjecta materia: sed voluntate & consilio substitisse ante omnia tempora & secula perfectio ✝ ✝ πλήρης θεὸς plenum Deum unigenitum immutabilem: & antequam gigneretur; aut crearetur, aut statueretur aut fundaretur eum non fuisse. Ingenitus enim non erat. Persecutionem patimur propterea quod dixerimus eum esse ex non extantibus. Quod ideò diximus quia nec pars Dei est, nec ex ulla subjecta materia. Ob id exagitamur, reliqua tu nosti. Opto te in Domino valere, memorem vexationum nostrarum, a a Alludit ad Lucianum martyrem Præceptorem Eusebij & aliorum quorundam qui Ario favebant. Collucianista verè b b. id est pius Eusebi.

Præter Epistolas recitatas multæ erant ad diversos Episcopos, præsertim verò ad Alexandrum scriptæ quæ interierunt. Et cùm contrariæ litteræ ad Alexandrum mitterentur, utriusqꝫque partis litteræ in unum corpus collectæ sunt & Arius quidem eas quæ causæ suæ favebant, Alexander verò contrarias in unum volumen redegit. Atqꝫque hinc factiones illæ vulgò dictæ Arianorum Eunomianorum & MacedonionorumMacedonianorum, in quas Ecclesia post tempora Constantij dissolvebatur, defensionis suæ causam arripiebant. Singuli enim opinionis suæ Epistolas tanquam testes idoneos laudabant. Socr. l. 1. c. 6. Alexander etiam plurimas epistolas scripsit, quarum fere 70 suo tempore extitisse commemorat Epiphanius.

Postquam autem qui pro receptione Arij contendebant, Alexandrum sæpiùs deprecati minimè flectere possent. Collecta in Bit apud Bithyniam Synodo (Episcoporum ✝ ✝ Nicetas in Thesauro orthodoxæ fidei lib 5 cap 4. In titulo tamen capitis ponuntur tantum Episcopi ducenti. Collectum fuit hoc concilium Nicomediæ Bithynæ (Nicetas ib) & numerus ducentorum et quinquaginta Episcoporum confirmatur etiam a Philostorgio lib 2 c 7 licet hic res gestas male ordine referens narrans refert concilium hoc ad Nicomediense ad tempora post Concilium Nicænum. & cum Antiochena in qua Eustathius depositus est confundit. ducentorūum & quinquaginta) ad omnes ubiqꝫque18 ubiqꝫque Episcopos scripsere ut cum Arij fautoribus tanquam rectè sentientibus communicarent, darentqꝫque operam ut Alexander cum ijsdem communicaret. Sed cùm conatis illorum non ex voto succederet, Alexandro nullatenus cedente; Arius legatos mittit ad Paulinum Episcopum Tyri & ad Eusebium Pamphili qui Cæsariensem in Palæstina regebat Ecclesiam & ad Patrophilum Scythopolitanum Antistitem: petitqꝫque ut sibi unàcùm suis concederetur, plebem ipsis adhærentem in Ecclesia colligere, eundem quem priùs Presbyterorum obtinentibus gradum. Hunc enim morem esse Alexandriæ, qui quidem ut sub uno Episcopo qui omnibus præest, Presbyteri separatim Ecclesias obtineant, & populum ad illas convenire solitum colligant. Illi verò una cum alijs Episcopis in Palæstina congregati, Arij petitioni subscripserunt: hortantes ut plebem quidem colligerent sicut ante facere consueverant; Alexandro tamen subjecti essent, ac sine intermissione ei supplicarent ut ejus pace et comunione fruerentur. Cùm autem multis quoqꝫque in Ægypto Concilijs celebratis contentio nihilominus invalescens ad ipsum usqꝫque Palatium pervenisset, Imperator Constantinus — hujus rei culpam palam Ario tribuebat et Alexandro, [Sozom. l 1 c 15, 16.] litteras mittens ad utrumqꝫque per Hosium Episcopum Cordubæ quæ Hispaniæ civitas est: quem quidem Imperator & amabat et colebat plurimum. Socr. l 1. c 7. Litteræ istæ extant apud Euseb. de vita Constant. l 2 c 63 & Socr. l. 1. c. 7. Nos quædam excerpsimus quibus argumentum earūum pateat.

Cæterum dum Arius Pelliturpellitur, urbs Alexandrinorum graviter commota est. Imperator, victo jam Licinio consistebat ‡ ‡ Patet ex epistola sequenti Nicomediæ, et edictis suis ac libris per provincias missis ait Eusebius subditos a dæmonum errore revocare & ad verum Dei cultum amplectendum incitare et debet conabatur. Quas ob res cum singulari gaudio gestiret, nuncius ad eum perlatus est de hoc tumultu Ecclesiarum — Quapropter gravissimo dolore perculsus, confestim ex Dei cultoribus quos circa se habebat quendam quem ob modestiam fidei spectatum & ob religionis confessionem superiori tempore præ cæteris nobilitatum ducebat (‡ ‡ Socr l 1. c 7 Hosium nomine, Episcopum Cordubæ quae Hispaniæ civitas est ,) quem quidem Imperator et amabat et colebat plurimūum) dirigit Alexandriam ut inter eos qui illic dissidebant pacem componeret: eidemqꝫque literas dat ad autores contentionis: (Euseb. de Vit. Const. l. 2. c. 61, 63.) Quarum partem quæ ad argumentum spectat, hic inseruimus.

Victor Constantinus Maximus Augustus, Alexandro et Ario.

✝✝

Victor Constantinus maximus Augustus Alexandro et Ario.

[Cum insania quædam intollerabilis propter temeratiam levitatem quorundam religionem a populo observatam in varias sectas discindere molientium universam Africam occuparet, hunc morbum, cum ipse levare cuperem, nullum aliud remedium ei curando satis idoneum inveniebam quàm ut quosdam ex vestrum numero adjutores ad conciliationem hominum inter se dissentientium mitterem: quo invidia communis totius orbis inimica (quæ sacris nostris conventibus adversatur) penitus restinguerentur] — Nam simulac Postquam illustri contra hostes parta victoria vere triumphassem, illud potissimum conquirere instituebam quos omnium facilè præstantissimum judicarem. Sed ô præclarissimam & verè divinam providentiam! quale et quàm lethale vulnus auribus meis imò verò ipsi animo inflictum fuit cùm audivissem seditionem inter vos concitatam multò plus tantum habere acerbitatis [quam eas res quas ibidem ante gestas fuisse cognovimus! adeo ut jam vestræ Ecclesiæ membra ex quibus sperabam alij medicinam petendam fore multò majore curatione egeant.] Ac mihi de principio & causa istarum rerum accurate cogitanti, valde exilis et neutiquam tanta cogitatione digna visa est —

Inde igitur præsentis controversiæ fundamentum intelligo jactūum esse quod tu Alexander de loco quodam in sacris literis scripto quærebas, imo vero de inani quaestionis particula sciscitabaris, quid quisqꝫque illorum sentiret: tuqꝫque Ari istud quod neqꝫque initio animo complecti &c

Præsentis controversiæ initium hinc extitisse comperio. Cùm tu Alexander a Presbyteris requireres quid unusquisqꝫque eorum de quodam legis loco sentiret, seu potius de quadam parte19 parte inanis quæstionis interrogares cúmqꝫque tu Ari, id quod vel ✝ ✝ Hinc constat has literas non dictatas fuisse ab Eusebio ut aliqui opionanturopinantur AludereAlludere autem videtur Imperator ad accusationes Alexandri quasi Arius dixisset filium esse merum hominem & mutabilem sicut diabolus & c. nunquam cogitare vel sanè cogitatum silentio premere debueras, imprudenter protulisses; excitatâ inter vos discordia, communio quidem denegata est: Sanctissimus autem populus duas in partes discissus, a totius corporis unitate discessit. Quocirca uterqꝫque vestrum veniaveniam vicissim alteri tribuens, id amplectaturamplectetur quod conservus vester vobis justissimè suadet. Quidnam verò illud est? nec interrogare de hujusmodi rebus principio decebat nec interrogatum respondere. Istiusmodi enim quæstiones quas nullius legis necessitas præscribit sed inutilis otij altercatio proponit, licèt ex ingenij exercendi causa instituantur, tamen intra mentis nostræ penetralia continere debemus, nec eos facilè in publicos efferre conventus, nec auribus vulgi inconsultè commitere. Quotusquisqꝫque enim est, qui tantarum rerum tamqꝫque difficilium vim atqꝫque naturam aut accuratè comprehendere aut pro dignitate explicare sufficiat? Quod si quis id facilè præstare posse existimetur, quotæ tandem parti vulgi id persuasurus est? Aut quis in ejusmodi quæstionum subtili & accuratâ disputatione citra periculum gravissimi lapsus possit consistere? Itaqꝫque in hujusmodi quæstionibus loquacitas comprimenda est: ne fortè aut nobis ipsis id quod propositum est explicare non valentibus ob naturæ nostræ infirmitatem; aut auditoribus ob ingenij tarditatem ea quæ dicuntur minimè assequentibus; ex alterutro horum aut in blasphemiæ aut in schismatis necessitatem populus incurrat. Proinde et incauta interrogatio & inconsulta responsio apud utrumqꝫque vestrum veniam sibi mutuo concedant. nequeNeqꝫque enim de præcipuo et summo legis nostræ mandato inter vos est orta contentio neqꝫque ullum novum a vobis de Dei cultu introductum est dogma: sed unam eandemqꝫque sententiam ambo tenetis, adeo ut ad communionis societatem coire facilè possitis. Et paulo post — Expendamus si placet æquumne sit ut ob levium20 levium et inanium verborum inter vos contentiones, fratres fratribus velut in acie oppositi stent, utqꝫque venerabilis conventus per vos quid de rebus adeo exiguis & minimè necessarijs rixamini, impia dissentione dissideat. Plebeia sunt hæc, & quæ puerili magis inscitiæ congruant. Abscedamus nostra sponte a Diaboli tentationibus. — Nam cum vobis ut dixi una eademqꝫque sit fides, una de religione nostra sententia; cumqꝫque legis præceptum utraqꝫque sui parte omnes in unam animorum consensionem constringat: istud quod levem inter vos excitavit contentionem: quandoquidem ad totius religionis summam non pertinet, non est cur ullum inter vos discidium ac seditionem faciat. Atqꝫque hæc ego non eo dico ut vos de incepta & qualiscunqꝫque demum vocanda quæstione, idem omnino sentire cogam. Potest enim gravitas conventus integra apud vos conservari, & una eademqꝫque inter omnes communio retineri, quamvis invicem de re aliqua minimi momenti dissentiatis. Siquidem nec idem omnes volumus in omnibus; nec una omnium indoles est atqꝫque sententia. —— Vt doloris hac de re mei magnitudinem intelligatis, paulisper attendite. Nuper cum Nicomediam venissem, protinus in Orientem iter facere decreveram. Cumqꝫque profectionem urgerem, & majore jam ex parte vobiscum essem, hujus rei nuntius consilium nostrum retro avertit; ne cogerer ea coram aspicere quæ ne auditu quidem tenus tolerare me posse existimabam. Posthac igitur consensu vestro viam mihi in Orientem apperite, quam mihi mutuis inter vos contentionibus obstruxistis &c. — Et ad hunc quidem modum, pergit Eusebius, Imperator Deo carissimus missa Epistola pacem Ecclesiæ Dei reformare studuit. Quinetiam vir bonus et cultor Dei eximius, non solum in literis perferendis sed etiam in implenda ejus a quo missus fuerat voluntate egregiam operam navavit. Verum majus erat negotium quàm ut literarum ministerio sedari posset. Adeo ut contendentium rixa magis indies aucta sit & cunctas Orientis Provincias vis mali pervaserit. Euseb. Vit. Const. l. 2 c. 64 & sequ.

Hoc igitur tempore contentio acrior esse cœpit, quæ modo seditio erat unius urbis celerrime per omnem dimanavit Ægyptum, mox et externas regions corripiens Postquam autem qui pro receptione Arij contendebant Alexandrum sæpius deprecati minime flectere possent collecta apud Bithyniam Synodo, ad omnes ubiqꝫque Ecclesias Episcopos scripsere ut cum Arij fautoribus tanquam recte sentientibus communicarent, darentqꝫque operam ut Alexander cum ijsdem communicaret. Sed cum conatus illorum non sint ex voto succederet Alexandro nullatenus cedente; Arius Legatos mittit, ad Paulinum Episcopum Tyri & ad Eusebium Pamphili qui Cæsariensem in Palæstina regebat Ecclesiam & ad Patrophilum Scythopolitanum Antistitem: petitqꝫque ut sibi unà cùm suis concederetur, plebem ipsis adhærentem in Ecclesia colligere eundem quem prius PrebPresbyterorum obtinentibus gradum. Hunc enim morem esse Alexandriæ, ut sub uno Episcopo qui omnibus præest, Presbyteri separatim Ecclesias obtineant, & populum ad illas convenire solitum colligant. Illi verò una cum alijs Episcopis in Palæstina congregati Arij petitioni subscripserunt: hortantes ut plebem quidem colligerent sicut ante facere consueverant; Alexandro tamen subjecti essent ac sine intermissione ei supplicarent ut ejus pace & communione frueretfruerentur. Sozom l 1. c 15.

Et his Coijs prius Harum Synodarum prior collectas fuit Nicomediæ Bithyniæ & constitit episcopis ducentis & quinquaginta (Nicetas ut habet Nicetas in Thesauro de Orthodoxæ fidei lib 5: cap 4. In titulo tamen capitis ponuntur tantum ducenti, sed idem Nicetas, capite Nono cap. 9. capite nono ejusdem libri tradit etiam f iterum refert Synodum fuisse ducentorum & quinquaginta Episcoporūum collectam Nicomediæ contra Alexandrum. Et hanc diversam facit a priori quasi post cociliumconcilium Nicenum collecta fuisset. Sed in eo certe fallitur. Alexander statim post Synodum istam Concilium istud mortuus est, et præterea duas Synodos Nicomedienses Historia non admittit. Cum tamen Nicetas duas dum retuli posuerit, certum est quod has e diversis auctoribus retulit, atqꝫque ita numerum 250 Episcoporum confirmavit duplici testimonio confirmavit. Nicomediæ autem convenisse videtur hæc synodus ut Imperatorem ad suas partes pertraheret, qui ibi constitit cum ea indi qui tamen a Nicomedia digressus est antequam Episcopi convenire potuere. Et forte de industria: sive quod putaret unam partem non audiendam absente altera, sive quod Eusebio infensus horum principi infensus esset. Vbi enim Licinium Nicomediæ agentem vicerat, repererat in ejus comitatu quosdam ex clericis Eusebij, eaqꝫque de causa Eusebium ipsum numerabat inter hostes: ut ex ✝ ✝ Apud Theod. l. 1, c. 20 epistola constat quam paulo post ubi Eusebium possit emulare relegavit iratus scripsit ad Nicomedienses. In ea enim sic accusat Eusebium. Quisnam, ait, adeo simplicem plebem ista docuit? Eusebius nimirum tyrannicæ crudeliteatis consecraneus Nam quod Tyranni cliens perpetuò fuerit, ex multis perspici potest. Id enim Episcoporum cædes testantur: sed verorum planè episcoporum. Id crudelissima Christianorum persecutio aperte clamat. Nihil enim de illatis mihi contumelijs dicam per quas cum adversarum partium concursus plurimum laborarent, hic etiam oculos exploratores contra me emisit, & propemodum armatum ministerium Tyranico præbuit. Nec me quisquam imparatum esse existimet ad harum rerum probationem. Certissimum enim argumentum est, cùm diaconos et presbyteros Eusebium assectantes manifesto a me comprehensos esse constet. Ita Constantinus: etsi Eusebius consanguineus fuerit Licinij; et quamdiu eidem subditus, etcolere Principem et quoad licuit quibus licuit officijs sedare persecutorem teneretur.

Dum hæc geruntur in Oriente convocat Alexander Antisynodum Episcoporum suorum in Alexandria. Huic Hosius intererat. Cum eo Episcopi res suas componunt. Tandem hic revertitur, Epistolas tam Arij, ut opinor, quam Synodi secum deferens. Scripserat Arius multitudinem & particulariter totam Libyam secum sentire, se tamen depositis istis armis fidei suæ confidere & supplicem venire ut in Ecclesiam & officium sacerdotale restitueretur. Imperator igitur omnia in malum sensum vertens acrem retorquet in eum Epistolam –

Hæc Constantinus, culpans magis Alexandrum quod de nugis litigaret, accusans tamen verò opinionem Arij quasi talem quam ne quimo quidem complecti debuerat.

Convocat igitur Alexander Concilium Episcoporum suorum21 suorum. Huic Osius intererat, partes agens Episcopi Romani idem sentiebat ut cum Alexandro, et contra receptionem Arij res geritur. ✝ ✝Revertitur itaqꝫque Hosius re infecta et Arius quidem respon per literas respondet Imperatori: sed Alexander ipse mox pergit Nicomediam ubi Imperator diversabatur, & cum Hosio & Episcopis qui una cum illo erant res suas ex animo componit. Philostorgius l 1 c 7 apud Photium. ‡ ‡ Quod quidem eo facilius præstitit, quod Constantinus Eusebio infensus erat propter amicitias quas Eusebius cum Licinio, Imperatore suo, sed hoste Constantini, modo geto coluerat. In literis igitur ad Imperatorem Constantinum datis cùm Arius causam suam explicans dixisset multitudinem & particulariter totam Libyam secum sentire, se tamen depositis istis armis, fidei suæ confidere & supplicem venire ut in Ecclesiam & officium sacerdotale restitueretur. Hæc igitur in malum sensum vertuntur: & Imperator, decretâ Arij oppressione, acrem retorquet in eum Epistolam Quare Imperator videns conciliationem rei frustra expectari, statuit pacem opressione Arij consequendam esse. Rescripserat jam Arius & in literis causam suam explicans dixerat multitudinem, & particulariter totam Libyam secum sentire, se tamen depositis istis armis, fidei suæ confidere, & supplicem venire ut in Ecclesiam & officium Sacerdotale restitueretur. Quare Imperator arrepta inde occasione acrem retorquet in eum Epistolam stylo populari & plusquam satyrico compositam: accusans eum quo audaciæ quod multitudinem jactaret, impietatis quod fidem falsam venditaret, & turpis propositi quod ambiret restitutionem ad officia ecclesiastica. Hujus epistolæ meminit Epiphanius hæres. 69, nonnulla ex ea citans & vocans eam epistolam ad totam Romaniam scriptam contra Arium scriptam. Et ✝ Socrates etiam ✝ ✝ ✝ citante Baronia a. 319. § 6. ut vult Baronius de ea loquitur his verbis. Alias quoqꝫque literas Imperator contra Arium & ejus opinionis fautores magis populari et fusa scribendi ratione composuit: quas quidam, quo ejus amentiam salsius morderet & lepida dissimulationis specie acriùs pungeret, in singulis civitatibus passim divulgandas curavit. Epistolæ Arij Epistola prædicta intercidit. Hanc autem Imperatoris Baronius ex Bib. Vat. edidit, ✝ Baron a 319 § 7. Extat eadem epistola græcè apud Gelasius Cyzicenum. docens eam certò scriptam fuisse ante Concilium Nicænum quod in Catholica (ut loquitur) filij Dei divinitatis assertione Vocis consubstantialitatis, quæ postea apposita est in concilio Nicæno, nulla sit mentio nec ipsius magnæ Synodi memoria aliqua. Nos partem istarūum literarum hic apponemus ut scopus earum pateat.

Constantinus Augustus Ario et Arianis.

Malus interpres negotium est Diaboli, ejusqꝫque effigies et Imago. &c Et post alia similia ejusmodi in Arium convitia sic pergit, Multitudinem inquit fingens Arium interloquentem22 interloquentem et dictis ejus respondens. Iam volo ejus qui tanti sceleris præsul est, naturam expendere. Quid enim dicit? Aut teneamus id, inquit, cujus jam compotes fuimus: aut ita sit ut ipsi volumus!. Cecidit ac cedcecidit, interfectus. Dolo, [inquit] aut sagaci calliditate, nihil differt. Id solum grave ac probandum ducit quod improba excogitatione ad eum influxerit. Multitudinem, [inquit,] habemus. Ipse igitur exiguus propius accedam, ut insanorum bellorum spectator sim. Ego ipse, inquam, propius accedam qui hominum dementium bella sedare sla consuevi. ✝ En rursum, [inquit,] supplex venio & armorum copia præpollens, pugnare nolo sed Christi munitus fide tibi atqꝫque alijs volo mederi. Cur autem ea te facere dicis quæ tuis moribus non quaeso conveniunt? At cum quali quiete, dic quæso, aut quibus fretus copijs vel potiùs quo temeritatis progressu? O audaciam dignam quæ fulminibus deponatur! Audite enim quæ nuper mihi significavit calamo virus instillante scribens: Sic, inquit, credimus: Tum nescio ✝ ✝ nempe symbolum ffidei. quæ adjungens accurate atqꝫque ad fastum meditata, ulteriusqꝫque procedens nihil mali reticuit, sed universum ut ita dicam amentiæ thesaurum exprompsit. Expellimur, inquit, recipiendi nos potestatem auferunt. Sed nondum hæc ad rem: cætera attendite. ✝ ✝ Hactenus Imperator simulaverat Arium loquentem quasi ex secreto latente sensu epistolæ ejus: jam verba ipsa citat ejus enim verbis utar. Postulamus, inquit, (siquidem in eadem sententiæ Episcopus Alexandriæ maneat) potestatem nobis posthac ex legis constitutione dari, legitima et indeprecabilia officia Deo persolvendi. O gravem impudentiam, quam studio veritatis redargui conveniebat! quod enim ipsi cordi erat id brevitate sermonis expressit. — Quid igitur, inquis, faciam si nemo recipere me dignatur? Hoc enim sæpe nefarijs faucibus exclamas. Ego verò contra rogabo te ubinam apertum sententiæ tuæ signum ac testimonium ostendisti? quam te divinis23 divinis humanisqꝫque actibus explicasse ac declarasse oportuit. — Vnum dicis Deum: habes ejusdem me sententiæ, sic igitur sentias. Ejus essentiæ ✝ ✝ De interna intelligentia patris loquitur quam Arius etiam λογὸν Patris vocabat. Verbum et principij et finis expers, Verbum esse dicis eo contentus sum ita crede. Siquid præterea adjungis id tollo. Siquid ad impiam separationem fraudulenter consuis, id nec videre nec intelligere me confiteor. Si ✝ ✝ Assumptio totius hominis nondum credebatur hospitium corporis assumis ad divinorum operum dispensationem, non improbo. Si spiritum æternitatis in supereminenti Verbo genitum dicis, accipio. Quis patrem novit nisi qui venit a patre? Quem novit pater nisi quem ab æterno ac sine principio ex se genuit? Tu quidem Hypostasin peregrinam ac nobis inauditam subjicere putas oportere malè utiqꝫque credens. Ego verò potestatis super præexcellentis & ad omnia permanentis plenitudinem Patris et ffilij ✝ ✝ οὐσίαν ✝ ὐσίαν essentiam unam esse judico. — At dices magnum hominum numerum tecum facere & sublevare curas tuas. Audi et parumper aures præbe, nefarie Ari, intellige dementiam tuam. Tu verò Deus qui omnium curam habes curam habes, propitius esto sermoni, si fidem teneasteneat. Ego enim homo tuus ô misericors qui providentia tua defendor, ac e Græcorum Latinorumqꝫque vetustissimis scriptis insaniam Arij apertè demonstrabo ante tria millia circiter annorum ab Erythræa præsignificatam ac prædictam, sic enim fata est: Vae tibi Libya in maritimis posita locis: tibi enim venit tempus quo una cum populis ac filiabus tuis grave certamen & crudele et perdifficile subire cogeris: ex quo fidei pietatisqꝫque judicium in omnes dimanabit. tu verò ad extremum vergis exitium: vos enim cœlestium florum receptaculum convellere, morsuqꝫque dilacerare ausi estis, atqꝫque adeo ferreis dentibus temerastis. Quid igitur versutissimè ubi nunc terrarum esse te fateris? ibi videlicet. tuas enim habeo24 habeo literas quas ad me insano calamo exarasti quibus affirmas omnem Libyæ populum tibi ( ad salutem sc. assentiri. Sin hæc ita esse negabis Deum jam testor, me quidem vetustissimos Erythrææ pugillares, Græca lingua scriptos, Alexandriam mittere, quò citius pereas. Pergit dein Imperator licentia plusquam poetica subjungens hæc et similia. Videte omnes videte ut lamentabiles prætendat voces viperæ morsu læsus: videte ut venæ ejus, ut carnes veneno occupatæ acerbos moveant cruciatus, ut corpus ejus tabe defluxerit, ut attenuatum et squallore sordibusqꝫque obsitum, lamentatione, pallore, horrore, infinitisqꝫque malis conficiatur; misereqꝫque strigosum sit: ut deformis illuvie sordibusqꝫque capillus: videte seminecem, obtutu jam languido, vultu exangui, mæsto, rabido, cernite ut ad eum propter mali diurnitatem confluxerint furor, insania, vanitas, eumqꝫque immanem ac ferum reddiderint. Sub finem verò iterum eò rediens quod Arius jactaret multitudinem: hoc addit. Et quidem socios ac suffragatores tuos qui curiæ se jam obstrinxerunt, publicorum numerum curæ excipient nisi quamprimum evitata consuetudine et congressu tuo incorruptam fidem sequantur.

✝ ✝ Ex his videtur Arius, eo quod multitudo a se mumultitudo a se populus ab ipso staret, nimis confidenter se gessisse. Multitudinem secum vero ab Ario scecissestetisse scribunt agnoscunt alij, et ‡ ‡ Sic enim Severus lib. 2, c 50 de pace ecclesiarum sub Imperio pace ecclesiarum sub Constantino. Verba faciens, addit quod tum hæresis Arij prorupens totum orbem, invecto errore turbaverat longe atrocius periculūum cunctis Ecclesijs illa pace generatum. Namqꝫque tum hæresis Arij prorupit, totumqꝫque orbem, invecto errore, turbaverat. Sic et Nazianzenus: Arius, inquit, cum ab- imprimis Gregorius Nazianzenus, Arius inquit, cum in hunc modum Arius, inquit, cum ab Alexandrina civitate incipiens, illic pestiferum dogma didicisset meditatus esset, ac deinde agrestis cujusdam ac rapidæ flammæ instar, ab exiguâ scintillâ * * Quàm certè τὸ πολὺ a Gregorio hic accipi possit, pateret ex eo quod eodem eosdem Christianos sub Constantio toto orbe sub Constantio potitos, vocat τὸ πολὺ της ἐκκλησίας. Orat. 20 in laud. Basil. το πολὺ της ὀικουμένης magnam orbis terrarum partem percurrisset, tandem a patribus nostris opprimitur, pioqꝫque illo numero qui tum Nicæam se contulit, certisqꝫque finibus ac verbis Theologiam circumscripsit. Gr. Naz. Orat 23 in laudem Heronis. * * Quam late τὸ πολὺ a Gregorio hic accipi potest, pateat ex eo quod eosdem Christianos toto orbe sub Constantio politos, vocat τὸ πολὺ της ἐκκλησίας (Orat. 20 in laud. Basil). Quàm latè verò accipi debeat, intelligitur ex Orat 21 in laud. Athanas. ubi cùm Gregorius dixerat narraverat Athanasium creatum esse Episcopum Alexandriæ, sic pergit. Nec dixerim, inquit, virtutisne præmium an Ecclesiæ ‡ ‡ Vrbem quæ virtute Athanasij fons et vita Ecclesiæ surgentis futura esset. fontem ac vitam: hujusmodi dignitatem acceperit. Hanc enim [sc. Ecclesiam] oportebat veritatis siti languentem ac prope confectam Ismaelis instar, potione reficit, aut velut Heliam refrigerata per siccitatem terra e torrente refocillari, paulumqꝫque spirantem ad vitam revocari, ac semen Israeli relinqui: ne ut Sodoma et Gomorra efficeremur. — Propterea nobis jam jacentibus cornu salutis erectum est, lapisqꝫque angularis, nos et sibi, et inter nos opportune constringens opportunè injectus est. – Sic igitur Athanasius ✝ ✝ ✝ Gregorius dicit hoc factum totius populi suffragijs. Ita enim contendebant Athanasiani, sed eorum adversarij irritam pronunciabant tionem creationem ejus eo quod a paucis sacerdotibus clanculum fieret, majori parte adversante. Atqꝫque hujus rei suspitionem vehementer auget quod major pars urbis multitudo hoc tempore fidei homousianæ aversabatur. totius populi suffragijs ad Marci Thronum evehitur. Hæc Gregorius: Ex quibus facilè intelligitur unde factum est quod Alexander conquestus esset se ab Ario et ejus fautoribus persecutum fuisse, multitudine eorum scilicet in tantum prævalente ut ipsa insultaret. [Et alibi dicit Gregorius ait malum Arij follibus excitatum atqꝫque inflamatum τὸ πλεῖον ἐπιλεληφέναι majorem partem his temporetemporibus corripuisse. Orat 21 in laud. Athanas. ~ ~ ~ – – ~ Imperator igitur præfatis literis per Orbem vulgatis metum] His itaqꝫque literis passim vulgatis Imperator metum incutit fautoribus Arij, & quo voluntatem ejus plene assequeretur sententiam suam confirmaret indicit Concilium Nicææ Bithyniæ in proximum annum. Conveniunt ergo Episcopi 318 circiter; omnes ferè Alexandri fautores. Aderat etiam Imperator ut omnes ad concordiam perduceret, hoc est in suam sententiam: nam ipse paulo post in Epistola ad Nicomedienses sic de se scripsit. Apud Theod. l 1. c 20 Nicænæ inquit, Concilio Synodo interfui et ipse sicut consciensciæ meæ cultus poscebat interfui, nullo alio consilio quàm ut concordiam inter omnes constituerem imprimis verò ut coarguerem ac depellerem malum illud quod ex Arij quidem Alexandrini dementia initium25 initium sumpserat; mox autem absurdo et exitiali Eusebij studio erat confirmatum.

Dies igitur constituitur quo Imperator adesset consilio Sed priusquam dies iste advenisset, Episcopi privatim inter se coeuntes Arium accersunt & opinionibus ejus in medium prolatis disserere cœperunt (Sozom. l. 1. c 17) Sed audi quomodo. ✝✝ Facta mentione vocum, Arij, addit Ἐν τῆ κατὰ τὴν Νίκαιαν συνόδῳ ὁι συνελθόντες πάντες πανταχόθεν Ἐπίσκοποι, τὰς μὲν ἀκοὰς ἐπὶ τούτοις ἐκράτουν. Ath. Orat. 1. cont. Ar. pag 295.

‡Ὡς δὲ καὶ μόνον φθεγγόμενοι κατεγινώσκοντο καὶ — ἀχανεῖς μεν Episcopi rogabant ἔμενον. οὗτοι καὶ διὰ τῆς σιωπῆς ὡμολόγουν τὴν ἐπὶ τῇ κενοδοξίᾳ ἀυτῶν αισχύνην. Ath. Cont. Hær. Ar. pag 251. Ad lectas Arij opiniones aures præcludunt (Athanas. Orat. 1. contr. Ar. ante medium) Et ubi accusati pro se respondere vellent, vix incœperunt hiscere cum improbarentur et contrarijs clamoribus silere cogerentur (Athanas. Epist. contr. hær. Ar. sub initio) Quam quidem impetuosam passionem Synodus ipsa de se testatur in epistola sua ad Ægyptios. Apud Socr. l. 1. c. 9 Nam commemoratis Arij verbis: Hæc omnia, inquiunt, anathemate damnavit sanctissima Synodus, opinionis hujus impietatem atqꝫque amentiam & verba blasphemiæ plena, ne audire quidem patienter sustinens. Epist.

Cùm autem, opinionibus Arij sic in medium prolatis, disserere cœpissent, & disputatio in varias distraheretur quæstiones, alij quidem, inquit Sozomenes, suadebant ne præter fidem ab initio traditam quicquam innovaretur; præcipuè illi quos morum simplicitas induxerat ut fidem in Deum sine curiosa discussione susciperent. Alij contendebant veterum opiniones sine ullo examine sequi non oportere (Sozom. l 1. c 17.) ‡ ‡ ad hanc utiqꝫque provecti licentiam studio vincendi & condemnandi Arium. Hoc igitur modo qui ab Alexandro stabant in duas partes divisi erant: illis pro fide antiquitus tradita, his pro nova formula fidei qua Arium condemnare possent criter contendentibus. Ab his itaqꝫque non quid sentirent Veteres sed Ar quid Arius non admitteret inquiritur. Nam hi imprimis scribunt filium ex Deo esse. Hoc admittitur – Et ex horum sententia prævalente sententia proceditur ad compositionem novi symboli fidei, talis scilicet quæ fidei Orientalium Adversariorum contraria existens, condemn per oppositionem exturbaret et everteret eam. Consulitur itaqꝫque de dictis quas Adversarij non admitterent. Et filius primò scribitur ex Deo. Hoc admittitur. Quare addunt ex substantia Dei. Deinde scribunt filium esse veram potentiam et imaginem Patris, & immutabilem per omnia et æternum. Et hæc etiam admittuntur. Quare dum ulterius consuleretur; animadverso tandem quod Eusebius in Epistola quadam dixisset: Si verum Dei filium increatum26tum dicimus, homousion cum Patre incipimus confiteri: scribunt filium homousion Patri. Et hac ratione componebatur Symbolum Nicænum ut ex sequentibus Athanasij et Ambrosij testimonijs constat. Cùm Synodus, inquit Athanasius, in hoc esset ut Arianorum impia vocabula tolleret, & voces adhibere vellet quæ sine controversia sacrarum literarum essent: nimirum eum filium esse & nequaquam ex non extantibus esse sed ex Deo. — – Eusebiani volebant illud ex Deo esse, ad homines quoqꝫque pertinere, neqꝫque quicquam Christum eo nomine a nobis differre —— Ibi patres animadversa eorum fraude coacti sunt clarioribus verbis exponeret quid sit ex Deo esse, & scribere filium ex substantia Dei —— Episcopis rursum affirmantibus, & hoc quoqꝫque scribi debere, eum veram esse potentiam et imaginem Patris, & similem Patri & immutabilem per omnia & inconvertibilem & æternum et indivisum in Patre subsistere: nunquam enim non erat — Ista quidem sustinebant Eusebiani – Quasi illud simile esse & in eo esse et ejus potentiam esse communia filio nobiscum essent. – Quare Episcopi coacti sunt quæ priùs dixerant apertioribus verbis repetere et scribere filium Consubstantialem esse Patri, ut non solum similem esse similitudine, sed eundem esse ea voce qua ex patre esse dicitur significarent. Hæc Athan. Ep. cont. hær. Ar. decr. Quomodo verò inciderunt in hanc vocem, sic exprimit Ambrosius. Auctor ipsorum Eusebius Nicomediensis epistola sua prodidit dicens: Si verum (inquit) Dei filium increatum dicimus, Homousion, Consubstantialem cum Patre incipimus confiteri. Hæc cum lecta esset Epistola in Concilio Nicæno, hoc verbum in tractatu fidei posuerunt Patres quod viderunt adversarijs esse formidini, ut tanquam evaginato ab ipsis gladio, ipsum nefandæ capudcaput hæresis amputarent27putarent. Ambros. de fide ad Grati. lib. 3. c. ult. Symbolum autem componebatur ab Hosio ✝ ✝ Athanas. Epist. ad Solit. vit. agent. circa medium pag. 387 D. ‡ Hinc Sulpitius l 2 Hist c 54 tradit hanc Synodum auctore Hosio confectam.Hosius autem erat qui Symbolum fidei concepit et cujus influentijs Concilium determinationem accepit Sulp. l. 2. c 54 quiqꝫque primas in concilio obtinebat (Socrat. l. 5. c. 13). Hic enim Curiam secutus ‡ pag. sup. ‡ Hosium Imperator amabat et colebat plurimum Socr. l 1. c. 7 Imperatori erat secretioribus consilijs eoqꝫque pacto et Imperatorem quod præcipuum erat et alios, quotquot favorem Imperatoris captabant, flectere potuit: præsertim Adstitit et Eustachius Episcopus Antiochenus qui plurimos post se trahebat ( Sed ad Episcopos flectendos concurrebat et Alexandri potestas et illa Eustathij An Episcopi Antiocheni postea depositi ob Sabellianismum (Socr. l. 1 c 24) adulterium depositi (Theod. l 1 c 21) & contumelias in matrem Imperatoris (Athanas. ad Solit. vit. agent. sub initio p 812 B). Hi tres itaqꝫque cum suis pro Homousio contendebant cæteri ut ait Sozomenes, suadebant ## præter fidem ab initio traditam quicquam innovaretur.

Dum hæc geruntur, fautores Arij formulam fidei conscribentes, eam concilio obtulerunt, quam perlectam statim omnes discerpsere, spuriam atqꝫque adulterinam eam apellantes. Cumqꝫque Atqꝫque ingens omnium tumultus contra eos coortus est (esset & tanquam proditores fidei ab omnibus universis accusarentur, metu perculsi exsurrexerunt: primiqꝫque (ut vult Theodoritus) exceptis Secundo ac Theona Arium excommunicarunt. (Theod. l 1. c 7.) Libellus etiam Eusebij prolatus est in medium. Qui cum palam audientibus cunctis recitatus fuisset — in conspectu omnium discerptus est. — Ariani verò metuentes ne tot Episcopis in unum congregatis ipsi Ecclesia ejicerentur in medium prosilientes dogma quod improbatum fuerat anathemate damnarunt & libello qui unanimi omnium consensu conscriptus fuerat propria manu subscripserunt. (Eustathius Episc. Antiochiæ ἀυτοπτης, apud Theod l 1. c 8.) Forte hæc erat Epistola ex qua desumpta fuit vocemvox homousij.

pag. præced.

pag. sequ. Cæterum ubi de his quæstionibus disputari cœptum est, et causa Arij non per æstum & vociferationes adversariorum non examinari nedum audiri potuit sed ab istudistis de condemnatione ejus tantum consuleretur. Effervescit contentio, in se invicem feruntur Episcopi; & cum diversis ob causis (ut loquitur Rufinus) inter se quædam jurgia detulissent, interpellebatur frequenter a singulis Imperator: offerebantur libelli, culpæ proferebantur, et magis ad hæc quam ad id pro quo ventum fuerat animos dabant. At ille videns quod per hujusmodi jurgia causa summi negotij frustraretur, diem certum statuit qua unusquisqꝫque Episcoporum, siquid quærimoniæ habere videretur, deferret, (Rufin l 1 c 2) & quæstio principalis determinationem acciperet.

Igitur die Concilio constituta qua controversias dirimi oporteret, cum singuli præsto essent ex quibus Synodus constabat – & signo dato quo Imperatoris introitus nunciabatur omnes assurrexissent, tandem ipse satellitibus stipatus advenit, purpuræ quidem vestis fulgore oculos omnium perstringens, & flammeis quibusdam radijs collucens: adhæc auri et lapillorum eximio splendore exornatus. — Et postquam unus ex Episcopis consurgens modica oratione Imperatorem allocutus esset, & Imperator alia oratione de pace et concordia Synodum salutavit, ac deinceps Concilij Præsidibus sermonem concessit. Tum vero alij proximos insimulare cœperunt; alij accusantibus respondere, ac vicissim queri. Multis igitur hunc in modum ex utraqꝫque parte comp propositis magnaqꝫque controversia in ipso principio excitata, Imperator cuncta patientissimè auscultans intento animo propositas quæstiones excepit; & quæ ab utraqꝫque parte dicebantur vicissim astruens atqꝫque adjuvans, pertinacius certantes paulatim conciliavit. Cumqꝫque omnes placidè allocutus esset alloqueretur, & græca uteretur lingua, suavissimus ac jucundissimus fuit: dum alios vi rationum adductos argumentis vi rationum ut loquitur Eusebius, in suam sententiam trahit: alios eratorat & flectit; eosqꝫque qui recte dixissent, laudibus afficit; & universos ad concordiam incitat. Donec tandem eos concordes in omnibus de quibus antea certabatur & consentientes effecit. Adeo ut non modo unius fidei consonantia apud omnes obtineret; verum etiam unum idemqꝫque tempus in salutaris festi celebratione ab omnibus firmaretur. Euseb. lib. 3 de vita Constantini cap 10, 11, 12, 13, 14. Socr lib 1. c. 8 Hoc igitur pacto cum patres qui ab Alexandro stabant in duas partes dividerentur, & Hosio cum suis pro ὁμοουσίω decertante, cæteris laborantibus ne a veterum traditis recederetur, contentines adeò effervescerent ut Episcopi se mutuò de diversis criminibus accusarent, quorum et nonnulli pridie hujus diei libellos accusationem supplicas Imperatori porrexeratporrexerant Im (Socr l 1 c 8) Imperator paci reipublicæ studens, cui scilicet hæ discordiæ jam satis nocuerant, libellos exuri jussit (Socr. ib.) & mira cum affabilitate demulcendo animos Episcoporum animos, pertraxit omnes ad concordiam effecitqꝫque et Hosij sententiæ subscriberent. ✝

Quin et eorum qui ab Ario stabant qui Ario favebant (qui numero erant septemdecim Ruffin. Hist l. 1 c. 5. Acta Syn. Nic. Sozom l 1. c 20 ) pleriqꝫque exilium pertinescentes subscripserunt ita tamen ut per Homousion nihil aliud intelligeretur quàm similitudo substantiæ. Neqꝫque clanculum et dolose hoc fecerunt, sed –

Ipso autem initio cum Imperator, cum resedisset, suscepit a singulis, libellos accusationum quos simul omnes in sinu suo continens, nec in eis quid contineretur apperiens, ait ad Episcopos: Deus vos constituit sacerdotes & potestatem vobis dedit de nobis quoqꝫque judicandi, & ideo nos a vobis recte judicamur. Vos autem non potestis ab hominibus judicari propter quod Dei solius inter vos expectate judicium, & vestra jurgia quæcunqꝫque sunt ad illud divinum reserventur examen. Vos etenim nobis a deo dati estis dij, & conveniens non est ut homo judicet Deos, sed ille solus de quo scriptum est: Deus stetit in Synagoga deorum in medio autem deos discernit. Et ideo his omissis, illa quæ ad fidem Dei pertinent absqꝫque ulla animorum contentione distinguite. Quum hæc dixisset, omnes simul quærimoniarum libellos exuri jussit exuri, ne innotesceret ulli hominum simulatio Sacerdotum. Ruffin. l 1 c 2. Nefas enim esse aiebat ut Sacerdotum delicta ad vulgi notitiam perveniretpervenirent, ne populus offendiculi occasionem inde arripiens licentius ad flagitia prorumperet. Istud quoqꝫque adjecisse dicitur: Se si Episcopum adulterium perpetrantem oculis suis videret, illegitimūum facinoris spectaculum facinus paludamento suo obtecturum esse, ne hujus facinoris spectaculum ipsis spectatoribus noxium esset. Theod. l. 1 c 11. Et hujusmodi artificijs Imperator depulit accusationes episcoporum suorum ac jurgijs finem imposuit, animos omnium mira cum affabilitate demulcendumdemulcens num animis. Postea cum de fide inciperet disceptatio Eusebius Episcopus Cæsareæ ut ipse refert proposuit sequentem libellum fidei sequi, ipso Eusebio referente, sic se habet Sicut ab Antecessoribus nostris Episcopis accepimus, tunc cum primis fidei rudimentis instructi, & cum salutari lavacro tincti sumus: sicut ex divinis scripturis didicimus & sicut ipsi tum in Presbyterio: tum in episcopali gradu constituti & credidimus & docuimus, ita nunc etiam credentes

fidem

His peractis advenit dies ille solennis quo, præsente Imperatore omnia concludenda erant. Imperator itaqꝫque in pompa maxima synodum ingressus moderatorem egit & cessare fecit disputationes totamqꝫque synodum ad suam sententiam pertraxit: nam hactenus a multis diversimodè disputabatur. Conveniunt ergo Subscribunt ergo fidei consubstantilitatis. Septemdecim erant Arij fautores. Et hi exceptis Secundo et Theona una cum cæteris ad subscribendum adducuntur: ita tamen ut per vocem homousij nihil a intelligerent similitudinem substantiæ. Neqꝫque hoc fecerunt clanculum sed sententia coram synodo et Imperatore declarata: ut ex epistola Eusebij Pamphili Apud Theod l. 1. c. 12 ad Cæsarienses sub finem Synodi ad Cæsarienses, qui, ubi recensuerat Nicænum Symbolum sic pergit. Cùm hæc ab illis dictata esset fidei formula, id quod ab illis 28 illis dictum erat, ex substantia Patris et constubstanconsubstantialis, non prætermisimus absqꝫque examine. Hinc igitur variæ quæstiones ortæ sunt & responsiones: & quænam esset eorum verborum sensus accuratè expendebatur. Et has quidem voces, ex substantia, fassi sunt hoc significare; filium quidem esse ex patre, sed non tanquam partem ipsius Patris. Hunc sensum ut nos quoqꝫque amplecteremur, æquum omninò videbatur, cùm pia doctrina prædicet, ffilium ex patre esse non tamen partem esse illius substantiæ. Et paulo post. Nam neqꝫque per divisionem substantiæ, neqꝫque per abscissionem, neqꝫque per quamvis passionem aut mutationem paternæ substantia virtutis naturæ ac virtutis, id posse consistere. Ingenitam enim Patris Naturam ab his omnibus alienam esse. Verùm hoc consubstantialem esse Patri nihil aliud significare quam filium Dei nullam cum creaturis ab ipso factis similitudinem habere; sed solius Patris a quo genitus est, per omnia similem esse, nec ex alia quadam hypostasi aut substantia sed ex patre esse. Quod quidem cum ita expositum fuisset, jure merito approbandum esse censuimus: quandoquidem nonnullos ex veteribus insignes Episcopos & disertos scriptores in explicanda Patris ac filij Divinitate, hoc vocabulum consubstantialis usos esse cognovimus. Atqꝫque hæc dicta sunt de fide quæ Nicææ promulgata est. Cui quidem consensimus omnes, non leviter et inconsultò, sed juxta sensus allatos, qui coram ipso religiosissimo Imperatore discussi & ob rationes superius memoratus expositas ab omnibus comprobati sunt. –— Quin et istud priusquam gigneretur non erat, anathemate damnare haud incongruum duximus29 duximus, eò quod apud omnes in confesso sit illum esse filium Dei etiam ante corporalem nativitatem. Iam verò Imperator noster Deo Charissimus ratiocinando adstruebet, etiam secundum divinam ipsius generationem illum esse ante omnia sæcula: Nam propterea quod priusquam actu gigneretur, potentia erat in Patre, ingenita quadam ratione, cum paterPater semper sit Pater. Hæc Eusebius: quæ hic protuli ut sentiretis Imperatorem coram Concilio non exegisse ut filius agnosceretur genitus ab æterno, sed primò existens potentia existens in patre, deinde actu genitus, idqꝫque non ex aliqua materia sed ex substantia Patris, existens substantia de substantia, absqꝫque tamen aliqua divisione aut alteratione paternæ substantiæ sed modo quodam mystico; & hoc significari per vocem homousij. An vero hoc fecerit Imperator ex propria sententia vel id agendo ut Eusebius et cæteri pacis gratia quomodocunqꝫque subscriberent, suo cuiqꝫque sensu concesso, haud dixerim: Eusebium verò gesta fideliter retulisse nullus dubito siquidem in literis saltem publicis, non auderet calumniosus esse in Imperatorem, & neqꝫque Athanasius qui has literas viderat et citaverat, neqꝫque alius quisquam ejus temporis scriptor quod sciam, hæc ita gesta esse negavit unquam: sed eos Eusebianos tantùm in sensu insincero subscripsisse tantum conquesti sunt qui ab hoc sensu forte recesserunt posteri quibus iste sensus forte displicuit.

HæcHâc causa sic festinatfestinanter terminata Concilium postea et inter Paphnutius restitisset, abrogasset nuptias Cleri uxores (Socr l 4 c 11) se convertit ad alia negotia Ecclesiastica & constitutis viginti canonibus tandem dissolvitur. a a. Vide Baron. a 325. §. 8. Cœpit anno 20mo Constantini A.C. 325. b b. Socrates ponit initium 11 Kal. Iun. 18 Kal Iul. 11 Kal Iun. finitum est 8 Kal. Sept. Ejusdem anni. Inter cæteras constitutiones, Vsum uxorum Clero interdixisset hæc Synodus nisi Paphnutius fortiter restitisset. Socr l 1: c 11.

Arius itaqꝫque cum cæteris qui nolebant subscribere, inter quos erant duo Episcopi Diacœseos Ægypticæ Theonas Marmoricæ et Secundus Ptolemaidis, damnati sunt (Epist. Concil. Nic. ad Ægypt. apud Theod l 1. c 6) et in exilium Philostorgi missi sunt sunt. et quotquot subscribere recusarunt in exilium missi sunt (Ruffin l 1. c 5 Philostorg. l 1 . c 9. Sozom l 1. c 20 in titulo30 titulo & c 21. Socr l. 1. c. 8. Ruffinus autem l 1 c 5 & acta Synodi dicunt undecim tantum subscripsisse, et reliquos sex exilio multatos: ex quibus duos fuisse ex Ægyptica Diœcesi nempe Theonam et Secundum testantur literæ Concil. Nic ad Ægypt. apud Theod. l 1 c 6.

Alijs etiam qui quicquam audebant contra decretum Synodi idem imminebat periculum: nam

Alijs etiam idem periculum imminebat: nam siquis decretis Synodi refragaretur, eum exilio damnandum esse Imperator pronunciavit utpote Dei judicium convellere conantem. Sozom l 1. c 20. Vnde et Alexandrini aliqui paulo post exularunt, commemorantur deinde et Eusebius Nicomediæ et Theogonius Nicææ propterea quod cum exulibus istis communicabant: ut ex Epistola Constantini ad Nicomedienses patet ubi hæc leguntur. Apud Theod Alexandrinos quosdam qui a nostra fide desciverant istuc abduci præceperam, propterea quod eorum opera ac ministerio discordiæ fax excitabatur. Verum isti egregij Episcopi quos Synodi clementia ad agendam pœnitentiam servaverat, non solum istos susceperunt & apud se tutò jusserunt, sed etiam malitiæ illorum socios se ac participes adjunxerunt. Quamobrem adversus ingratos istos id agere decrevi. Abreptos videlicet quam longissimè deportari jussi. – Siquis verò mentionem illarum pestium facere aut in laudem eorum temerè excitari præsumpserit, statim opera famuli Dei, hoc est nostri, audacia ejus comprimetur. Horum verò duorum exilium contigit tribus mensibus post Concilium Nicænum ex actis (Philostorg. l. 1 c. 9) Quinetiam fautores Arij ✝ ὑπὸ τῶν καθ᾽ ἑκάστην πόλιν ἀπεχκηρύχθησαν Julius Papa apud Athanas. Apol. 2 page 742 a singulis civitatibus proscripti et ejecti sunt, neqꝫque hoc tantum sed Quinetiam ad mortes usqꝫque processit Imperatoris Caesaris ira impetus, ut ex hoc ejus edicto constat.

Quinetiam fautores Arij a singulis civitatibus proscripti et ejecti sut. Neqꝫque hoc tantum sed ad mortes usqꝫque See Sozom l 2. c. 32.

Apud Socr l 1. c 9.Victor Constantinus Maximus Augustus Episcopis et plebibus

Cum malos et impios homines imitatus sit Arius eandem cum illis pœnam infamiæ meretur subire. Quemadmodum ergo ✝ ✝ Hic Porphyrius a Constantino exulcuerat, et jam in vivis erat nec multò post cum librum elegantem compositum ad Constantinum miserat ab exilio revo Porphyrius veræ pietatis inimicus, compositis adversus Christianam religionem nefarijs voluminibus, dignam mercedem retulit, ut et ipse infamis31famis sit apud posteros; multisqꝫque appetitus opprobrijs et impij ejus libri penitus fuerint aboliti; ita nunc Arium placuit Arium sectoresqꝫque ejus Porphyrianos vocari, ut cujus imitati sunt mores, ejus etiam vocabulo appellentur. Præterea siquis forte liber ab Ario conscriptus reperiatur, flammis eum absumi præcipimus: ut non solum prava illius doctrina funditus aboleatur sed ne monumentum quidem ejus ullum posteritati relinquatur. Illud etiam denuncio quod siquis librum ab Ario compositum occultasse deprehensus sit nec eum statim oblatum igne combusserit, mortis pœnam subibit. Simul atqꝫque enim in hoc facinore fuerit deprehensus capitali supplicio ferietur. Divinitas vos servet.

Multas quoqꝫque alias, inquit Sozomenes, Sozom l 1 c 21 Imperator per singulas civitates direxit epistolas contra Arium et eos qui idem cum illo sentiebant. Nec mirum est sanè Imperatorem tam severè et tyrannicè in his rebus se gessisse cùm ante annum integrum elapsum ✝ ✝ Eusebius Artemius martyr sub Iuliano. Hieronymus, Ammianus, Orosius, Aurelius Victor, Eutropius, alijqꝫque apud Baronium a. 324Crispum Cæsarum filium suum primogenitum egregiæ spei Iuvenem ob falsam suspicionem veneno sustulerit et mox propriam etiam Vxorem Faustam una cum balneo calido interfecerit, atqꝫque a a Gentiles apud Sozom l. 1 c 5 alijsalios innumeris amicis quibusdamquosdam genere proximisproximos, et b b Eutrop l. 10 amicisamicos innumerisinnumeros occidi jusserit: de quibus consule Baronium a. 324. § 5 & sequ. qui multitudine testium et evidentia testimoniorūum (quæ ibi nominat) victus cogitur hæc agnoscere. Rejicit tamen factum ad annum 324 Chronicon interpolatum Eusebij secutus, quod certò errat, &, nisi fallor forte hic ab Hieronymo interpolatum. . Nam Sozomenes l 1. c 5 expresse testatur ex legibus a Constantino et Crispo simul editis & notas temporum nominaqꝫque Legislatorum ferentibus, expresse testatur Crispum desijsse anno vigesimovicesimo Constantini, qui quidem annus cœpit 8 Kal. Aug. A.C 425, sedente dum Conciliūum Nicænūum sederet quod et fæsto Vicennalium interfuere interfuit. Tradit etiam Zosimus hæc facinora a Constantinum hæc facinora patrasse tunc cum Romam profectus esset, et Gothofredus32fredus ex legibus Constantini loca et tempora quibus dabantur ferentibus, cogitur agnoscere Constantinum non advenisse Romam ante anni , proindeqꝫque rejicere facinora hæc in tempora proximè post Concilium Nicænum, & repudiare celeberrimum illud figmentum illud de baptismo Constantini quem Romæ anno A.C. 324 celebrato quo esse ex scilicet occasione horum scelerum ad reatum ante sessionem Synodi diluendum abhic fingitur celebrari fingant. tantorum scelerum reatumreatus ante Concilium Nicænum ablueretur. Huic etiam tempori favet illud Baronij a 324 § 27 quo docet ex Zosimo, Osium jam ex Ægypto Romam redijsse: quod sane non nisi post Concilium Nicænum contigisse probabile verisimile est, siquidem Osius Curiam Comitatum Imperatoris postquam ex Egypto redijt Nicomediam, secutus tus Consilio isti interfuerat. perrexit inde Nicæam inde cum reliquo comitatu perrexit.

Tam inmania verò erant hæc scelera ut Ablavius Consul vir apud Constantinum præcipuus disticho Palatinis foribus affixo vocarit hæc tempora Neroniana: quemadmodum Sidonius Apollinaris, authorauctor gravissimus refert, hæc obiter locutus. Vt mihi, inquit, Sidon l 5. Ep 8. non figuratius Constantini domum vitamqꝫque videatur vel pupugisse versu gemello Consul Ablavius, vel momordisse disticho tali clam palatinis foribus appenso:

Saturni aurea sæcla quis requirat? Sunt hæc gemmea, sed Neroniana.

quia scilicet prædictus Augustus ijsdem ferme temporibus extinxerat conjugem Faustam calore balnei filium Crispum frigore veneni. Ad hoc distichon Baronius alludens, Baron a 324. §. 35. dum de causa fugæ Romani Pontificis agit, vocat hæc tempora infælicissima, atqꝫque ea planè quæ ore domesticorum meruerunt Neroniana vocari. Quibus facile erat, inquit, fluctuantem Constantini animum in deteriore propelli – levissimis suspicionibus in quosqꝫque optimos agitari: adeo ut si deploratissimis hisce temporibus carissimus filius Cæsarum primus, amantissima uxor Augusta & alij complures complures necem ab irato principe, subire coacti33 coacti suntsint; quid mirum si Romanus Pontifex fugam capessere adactus sit, vel in ea quam antea ob furorem Gentilium captasset, sese cum suis hactenus continuare? Tempora planè (ut eadem sæpe repetamus quæ Ablavius testatur) Neroniana erant. Hæc Baronius: a a Baron. a 324. § 17, 19, 27, 35. qui et ex b b Mich. Glyc. Hist l 4 Glyca, c c Zosim l 2. Zosimo, d d Sozom l 1. c 5. & Traditione Gentilium apud Sozomenem scribit Imperatorem ad Gentilismum fere redijsse & jam demum post hæc facinora se totum ad Christianam religionem convertisse, ubi Flamines & Sopatrum Philosophum gentilem de expiatione peccatorum consulens responsum tulisset non esse traditum lustrationis modum qui tam fœda piacula posset eluere; ab Osio verò confirmatum audivisset religionem ~ Christianorum habere vim abolendi quodcumqꝫque peccatum. Neqꝫque sanè isthæc a veritate prorsus aliena esse videntur. Nam qui Aurúspices de ædibus suis fulmine tactis consuli voluit & eorum sententias ad se transferri quid mirum si se alijs Gentium ritibus aliquando immiscuerit & præsertim hoc tempore ubi deterrimus factus est: etsi forte non tam religionis gratia quam blandiendo populum infamiæ tollendæ isthæc fecerit; Vir utiqꝫque domini ac florentis reipublicæ nominis ac gloriæ studiosissimus. Et quamvis erga in ChristianosChristianam religionem esset propensior, tamen hactenus ita sese erga Gentilem gessit, ut de utrâqꝫque benemereri videretur tanquam utriusqꝫque religionis Arbiter tanquam Arbiter utriusqꝫque: jam verò Romæ consistens concepit odium istud implacabile in gentilem religionem quod eum mox impulit ad detrahendas Dijs opes deorum, & ad fundendam novam urbem Constantinopolim quæ Christiana estesset; aliaqꝫque pro viribus facienda quibus res Gentilium pro viribus imminueret eas Christianorum augeret. Vnde non mirum si Gentiles eum hoc tempore ab eorum religione ad Christianam se contulisse tradiderunt. Causam verò hujus tantæ mutationis nemo afferet probabiliorem, quàm quòd Princeps contumeliarum et imminutæ famiæ infamiæ impatientissimus, videret se apud34 apud Gentiles pro Tyranno scelerato et perdito semper habitum iri, & apud solos Christianos per doctrinam pœnitentiæ benè audire posse.

Cæterùm immania Constantini facinora quæ his ansam dederunt, siquidem mox secuta fuerint Concilium Nicænum, non possum non tribuere magno Dei judicio, quòd Imperator prætextu religionis defendendæ, gratia vero pacis quomodocunqꝫque restituendæ, veritatem subvertisset, innocentes et pios per totum orbem oppressisset, & in Deum ipsum arrogans & audacter blasphemus extitisset, venditando decretum Concilij a Vide epist. Constantini apud Socr. l 1. c 9 pro sententia Dei ipsius inspiratonte spiritus sancto Patribus infusa, etsi sciret se propria authoritate effectam dedisse: quippe qui anno præcedente oppressionem Arij publicis litteris vehementer minitatus esset, & Concilium hocce in eum finem convocasset, violentiam suam hoc fuco obducturus. Sciebat enim famicos Arij metu perculsos non libenter accessuros ad Concilium cæterisqꝫque & Arium a cæteris certò condemnatum iri.