Ms. 5.31
Disputantibus & gesta Contentiones a præconceptis hominūum
opinibusopinionibus moder pendere solent. Neqꝫque his ignotis, earum
occasiones, fundamenta [ progressus & fundamenta clare intelligentur. Quare
historias gestarum Eccle inqu a
Christo nato quadringentos annos, et paullo ultra narra
turus, maxime autem eorum quæ quarto sæculo
Filij Dei natura agitata cœperunt quo contentiones de Deo et filio ejus disputatione inter Eusebianos et Athanasianos horren
dis quasi bellis ve horrendis quasi bellis vehementer
afflixerunt: historiam a declaratione opinionum quæ
in Ecclesia ante quæ de Deo et quæ adusqꝫque disputa contentionum illarum
initium, in ecclesia viguerunt, non immerito incœperim
Et cùm auctorum auctorum opiniones quorum scripta extant certius
ex ipsorum quam ex aliorum scriptis cognoscentur qu hauriendæ vide
antur: quam ex aliorum qu operibus ideo horum opiniones
primo declarabimus quorum scripta jam extant. Hîc
autem nota est difficultas aliqua ex sententiarum difficultate
qua diversitate quæ apud ex in eodem auctore non
nunquam occurrit
auctores isti expressiones aliquas nonnullas aliter usurparunt quam solent
recentiores usurpa vel quod
aut describendo vel aut ex Græco in Latinum vertendo, aucto
rem ad opiniones suas trahere studuerunt, verba aliqua
nunc auferentes, nunc leviter mutantes, vel etiam de
suo adjicientes. Hæc duo in lipaullo explicare
convenit.
Et quidem posterioris insigne exemplum habemus in
tres operibus Origenis latinis editionibus Operum Origenis. Hujus
quidem libros Periarchôn Hieronymus a Ruffino corrup
te
tationem everteret, fidè transtulit. In cæteris tam ipse
quam alij interpretes Ruffino similes extitere. Imo et
se hæc facere prædicarunt uterqꝫque, laudem ex eo
captantes: ita ut non tam ipsorum scelus quam sæculi
ipsius in quo vixerunt pia consuetudo videretur consuetudo Majorūum scripta2 Majorum scripta pro lubitu corrigere et ad suas opiniones aptare ne
legentium oculi fœdis, ut arbitrati sunt, auctorum sententijs
læderentur. Eodem Hieronymus alijs in locis
– videor quærere. Sic et in Epist ad Pammachūum
et Oceanum Arguete inquit ubi hæresin defenderim, ubi pravum
Origenis dogma laudaverim. In lectione Esaiæ, in qua
duo Seraphim clamantia leguntur describuntur: illo in
terpretante filium et spiritum sanctum, nonne ego
detestandam interpretationem in duo testamenta mutavi.
Et post aliqua – Ego, pergit, omnia quæ vitiata fuerunt
correxi. Et mox: Nec disertiores &c – Ego, inquit, omnia quæ vitiata fuerunt
correxi et paullo post: Nec disertiores sumus Hilario
nec fideliores Victorino, qui ejus tractatus non ut inter
pretes sed ut autctores proprij operis transtulerunt. Nuper
sanctus Ambrosius sic Hexaëmeron illius compilavit, ut
magis Hippolyti sententias Basilijqꝫque sequeretur. Sic et
Q. auctor Præfationis in libros Origenis ad Romanos (sive ille
Hieronymus sit sive alius quisquam) prædicat prædicat se Homilias
Origenis in Genesin Exodum et maximè Leviticum pro
lubitu immutasset & opus ad Romanos ad dimidium prope
contraxisse. N
Neqꝫque unum Origenem interpretes violarunt. Scri Ruf Ruf
finus in calce Apologiæ pro Origene quam sub nomine
Pamphili is edidit, scribit quod Clemens Apostolorum discipulus
qui Romanæ Ecclesiæ post Apostolos et Episcopus et martyr
præfuit libros edidit qui appellantur ἀναγνωρισμός id est
recognitio: in quibus cum ex persona Petri apostoli doctrina
quasi vere apostolica in quamplurimis exponatur; in aliqui
bus vita Eunomij dogma scribitur ut nihil aliud quam
ipse Eunomius disputare credatur, filium Dei creaturam
ex nullis extantibus asseverans. Ita Ruffinus Sic agnoscant Pa et ex
Pul Hoc idem Hieronymus lib. 2 adv. Ruff. concedit. Similiter et Photius cod. 112 scribit ios Recognitionum quorum initiūum
ἐγὼ Κλήμης: et fa esse hæc at absurdo quæ Aria
nismum redolent, ad injuriam filij Dei pertinentia absurda (at quorum se affirmat exemplaria quamplurima vidisse significat exemplaria permulta vidisse)
infinitis scatere absurdis dictis & in filium Dei filium juxta
opino doctrinam Arij blasphemis juxta doctrinam Arij.
At libri hujus interpretatio latina quæ sola jam extat
his omnibus absurdis caret et interpres in Præfatione insinuat
se de ingenito Deo genitoqꝫque disserta et alia nonnulla alijs
reservasse.
Leve esset si versiones latinæ solummodo vacillarent Ipsum textum græcum aggressi sunt exemplis præstigiatores.
Audi igitur facinus egregium Ruffinus Audi igitur fa
cinus egregium.
Hieronymus (lib 1 cont. Ruffin.) scribit quod Sex libros &c
– – – evacuarunt. Non temere igitur Hieronymus Orige
nem sibi constantissimum pronunciavit; ubiqꝫque cum Arianis
locutum, nullibi in sententiam contrariam proinde Ruffi
ni miram audaciam meritur atqꝫque adeo neutiquam ntam at
præstigijs suis simulabat Ruffinus fidem fodere voluit Ruffinus.
circumventum Lectorem persuadere t Ruffinus ut
in Apologia Pamphilo adscripta simulabat Ruffinus.
Hac Apologiæ suaam quasi Origeneis
de libris suis se vivente corruptis, alias sed
culas quosdam, ut de HilalarioHilario per libellum falsatum excommuni
cato, deqꝫque libro Athanasij ab Hieronymo Apollinarista adv
corrupto: quæ omnia refutat
Ruffin.
In fine calce Apologiæ alias quasdam fraudes tex
Ruffinus, quibus ad probandūum Origenis Opera corrupta esse dierguit
quasqꝫque quas omnes Hieronymus lib. 2 adv. Ruffin refutat. Sed Sic etiam
argumentatus est. Clementis Romani constitutiones Recog
nitionum liber erroribus Eunomij referta est. In Clementis
Alexandrini Scri
us Alexandrinus in libro contra Sabellium similibus ejusmodi
sententijs referta est. Sed hujusmodi præclaris viris hæresim
affingere absurdum est: et Athanasium Ergo horum libri
ab Hæreticis corrupti sunt nam
gavit Athanasius. Ergo idem etiam sentiendum est de
Origene. Sic arguet disputat Ruffinus, quo quidem uno argumento libri
omnium antiquorum castigandi essent a singulis religi
christianorum sectis & ad cujusqꝫque sensum redigendi. Quid
ergo respondet Hieronymus (lib 2 cont. Ruff) audois
Ruffini recitatis, mox pergit addit: Si conciditur, inquit, ut quicquid in libris omnium reperitur, ab alijs corruptum sit
nihil eorum erit quorum fertur nominibus: sed his deputabitur3putabitur a quibus dicitur esse vitiatum. Hac defensionis
perturbatione nec Marcion, nec Manichæus, nec Arius nec
Eunomius accusari poterunt: quia quicquid nos ab his dictum
objecerimus; discipuli respondebunt, non a magistris suis ita æditum
sed ab inimicis esse violatum. [Hoc genere et i
liber, tuus non erit, sed forsitan meus. Et meus liber, quo
ti tibi accusatus respondeo: sin in illo aliquid reprehende
ris no]
vitiosa nonnulla sunt? Si me causas vitiorum
– – – – – (Tom. 2. fol 79. B. 1.) recte ista proferres. Hac pacta per
Per inimicitias igitur Ruffini et Hieronymi, sic tandem effectum est ut Veterūum
libri omnes
cartis uno ictu castigarentur. Vtrum Et forte
modi nata & late stparsa oponioneopinione vim passi
sint difficile est statuere vim aliquam inter describendūum passi
sint.
Vidimus Ruffini conatus. Vtinam nemo meliori felicius
rem aggressus esset. Maj
quod facilè in suspicionem adducatur. Et tamen per
auctor nominis auctoritatem vir iste secure quidlibet ausus
est. In libro de Synod. Nicæn. decretis occurrit unum
et alterum exemplum. Ibi fidem suam a Patribus tra
ditam esse condtendens, tres eorūum citat Theognostum Dionysium
Alexandrinūum et Origenem: Origenem vero sic
quit, disputandi certandiqꝫque gratia scriptasit [Origenes],
ipsius sint ita sentientis verba accipienda sunt, sed eorūum
qui cum eo contentiosius disputarunt. Hoc, siquis inquirat,
tuto definiens monstrabit. Hæc igitur laboriosi Origenis
sententia est. – Idem Origines alibi dicit: Sed fas non
est neqꝫque tutum ob infirmitatem nostram, spoliare, quan
tum in nobis est, Patrem unigenito suo semper secum
existente Verbo, sapientia illa in qua semper lætatus est:
sic enim non semper lætatus intelligitur. Ecce nos
demonstramus ejusmodi sententiam, a Patribus ad Patres quasi
per manus traditam esse. Vos autem novi Iudæi et discipuli Caiphæ4 Caiphæ, quos verborūum vestrorūum patres ac majores demonstra
bitis: cum ne unūum quidem ex prudentibus aut doctis in
auctorem citare possitis. Hactenus AthenasiusAthanasius: non quæ perspec
ta habebat modeste larans proferens sed quæcumqꝫque a suis credi volebat mira cum licentia
effuti majori cum æstu & immodestia effutiens
ens. Dictis postremis opponantur libri sex Eusebij Cæsariensis
e testimonijs innumeris in causam suam ex Origene consarcinatis con
stantes: primis eoijdem libri ut una cum ijs
quæ de libris Origenis ex Hieronymo modo protulimus
quæqꝫque posthac Petavio apponentur. Hieronymus i
Eusebius quamplurimis testimonijtestimonijs probabvit Origenem secum sentire
Hieronymus libros Origenis præ cæteris m
et evolvit, multos
maximo, cum labore suos digessit commentarios, & omnia
Origenis se scire professus est, eoqꝫque nomine verum hæreticum & in sententijs suis sibi
constanstissimumconstantissimum professus est, ubiqꝫque scilicet dictis Aria
nismum redolentibus scatentem, nullibi contraria loquen
tem. Nihil contra produxerunt Origenis defensores, nihil Ruffinus etsi ab Hieronymo provocatus. Origenis interpretes sunt Hilarius Hilarius, Victo
rinus, Vercellensis2 Eusebius1Eusebius Vercellensis, Ambrosius, Hieronymus, Ruffinus
coacti sunt sententias ejus muta de Deo et Filio mutare ne
Romanæ
latione ab Hieronymo ædita obstupuit Occidens. Sub id
tempus orta de Origenis disputatione, quo magis libri
ejus leguntur eo magis Arianus agnoscitur: tandemqꝫque
eo nomine damnatur in consilio quinto œcumenico Coacti
sunt omnes virūum toto orbe celeberrimum condemnare
quia nullo modo sibi conciliare possent. Et tamen
confidenter
licam in Origene occurrunt, ea non quasi ipsius sint ita sentien
tis verba accipienda sunt, sed eorum qui cum eo contentiosius
disputarunt. hoc addit, siquis inquirat, tutò definiens mon
strabit. Qua igitur fide hæc dicta sunt, se scripsit [et suæ
fides tionem ecclesiasticam derivare conatus est] et sententiæ suæ traditionem per Origenem derivare studuit esto
Lectoris judicium. Si non bona fide, in suspicionem merito
suspecta
Ipsa iginturigitur inquies Origenis verba
OrigienesOrigenesait Hieronymus, et ego novi ait Hieronymus contraria sibi loqui
non poquam suæ, quam sibi
constantissimus, in operibus passim descripsit, tam fœde directe con
tradicere potuit? Numquid cum eandem argumentis do
sedulo confutare? Inciditne in opinionem Sabellij et Athanasijqꝫque & similium quod Filius
sit personalis illa Patris ratio mens et
rationalis est et sapiens. Sed Propriam ne confutavit
opinionem ubi eidem argumentis, ijsdem quibus Athan. sæpe utiturPotuitne expressionem quid Potuitné
Athan Origenes expressionem ἦν
οὐκ ἦν ὁ υἱὸς, quæ non nisi post
disputationem in usu esse cœpit, ut ab hæreticis sui tem
poris usitatam; refellere recitare et refellere; idqꝫque isdēem
omnino argumentis d quæ ijsdem loquendi formulis qu
Athanasiani contra Arianos
ante Athanasium vero et Alexandrum usus est nemo usus esse memoratur nempe ante eum vero et Alexandrum nomonemo usus esse memoratur, nempe quod filius fuit ab æterno Deus aliquando Imago Dei semper fuit nec Deus qui lux est caruisse dicatur splendore et quod si filius aliquando non fuit, simul non fuit et in Deo sapientia ratio et vita5 vita: quodqꝫque Deus sic spoliatus sapientia sua in qua gaudebat lætabatur, aliquando non lætatus fuerit. Hæc sane neqꝫque Origini conveniunt neqꝫque sæculo Origenis, neqꝫque nec nisi post desp ortam inter Alexandrūum et Arjūum controversiam scribi potuerunt. ▭ ▭ Ijs verò quæ in Athanasij operibus passim contra Ar Arianos disputantur tam similia sunt ut ovūum ovo . Quæ alibi author suo nomine alibi sæpe disputat, Athanasius. autho repetit hîc sub nomine Origenis repetit, vix quidem mutata dictionis formula. Sed incidit forte Athanasius (dices) in spurium aliquem librium sub nomine Origeni ascriptum. Quare igitur non contulit hunc cum cæteris Origenis operibusoperibus, antequam citaret? Imo quare non prodidit libri titulum, ut Lector consuleret Innumera scripsit Origenes Homilias mille et amplius Commentarios aliosqꝫque tractatus quamplurimos; quos omnes ne Hieronymus quidem data opera colligere potuit. Nonne igitur liber nominandus fuisset esset si Originem consuli voluisset Athanasius. Bene Igitur ergo sibi cavit Athanasius tacendo librum ne hic in sui confutationem consuleretur. – consuleretur.
Hisce haud fideliora sunt quæ Athanasius ibidem citat ex utroqꝫque Dionysio. Dionysius, inquit, Episcopus Alexandriæ &c – – – – parentes – Scis autem et meminis – – – – Quæ ex Dyionysio Romano profert prolixiora sunt quanquam ut hic intergraintegra describantur. Sufficiat eorum explicatio quædam Initio itgitur Dionysium inducit invehentem in eos qui monarchiam Dei in tres quasdam potestates potentias & hyposteseshypostases discretas ac deitates tres carpunt. – Illi enim, inquit, quodammodo tres Deos constituunt dum in tres substantias alienigenas & inter se omninò segregatas sanctam unitatem dispartiuntur. Vniri enim necesse est universorum Deo Dei verbum & in eodem hærere versariqꝫque spiritum sanctum Trinitatem, in unum omnium verticem quandam, ipsum nempe universorum Deum omnipotentem, consummari et coalescere. Ita ille quasi vero Dionysij verbis tam disertis tempore unitatosunitas in Trinitate prædicaret verbis tam disertis prædicaretur ortaqꝫque esset disputatio omninò similis illi quæ inter Arianos Eusebianos et Athanasianos post agitata fuit. Imò calumniam quam Athanasius in scriptis Eusebianis affingere solet, quasi illi prædicarent substantias patris et filij ab invicem segregatas esse et Filium non uniri Patri et in sinu ejus hærere; hic ascribitur Dionysius hic inducitur contra nescen quos adstruens imaginarios istos Arij præcursores adstruens. Nemo mortalium quanitum scio ne patet negavit unquam Filium Dei in sinu patris hærere Prædicabant Ariani Filium Dei in sinu patris hærere ipsi spiritualiter unitum, nec quisquam mortalium quantum patet (si forte Ebionæos excipias), hoc unquam negabat. Studio Nimio vincendi studio simu contrarium simulabat Athanasius, quasi necesse esset eos hoc credre idem esset consubstantialitatem negare et Filium a sinu Patris segre divellere. Vtrum igitur Dionysius calumniam prius struxererit, vel AthasiusAthanasius commenta propria Dionysio a sub Dionysij nomine texuit, sit Lectoris judicium.
Porro in sequentibus inducit Athanasius Dionysium in eos6 eos invehentem qui filium ποίημα id est facturam prædicant; et sic disputantem: Si filius factus est ἦν ὁτὲ οὐκ ἦν erat quando non erat. Quæ quidem expressio non nisi post Arij et Alexandri disputationem in usu ese cœpit et proinde non absurde admodum tribuitur Dionysio.
Adeo Sed pergit Dio
In sequentibus sic disputans inducitur Dionysius: Si in patre est ut ipse dicit, et si Christus sit verbum et sapientia et potestas virtus sit Christus, (hæc enim Christum esse sacræ literæ affirmant:) hæc sint autem hæc dei ipsius facultates: existimandæ sint sequitur tempu fuisse tempus cum hæc non essent, si modo factus statuatur Christus. Erat igitur tempus quando his carebat Deus. qQuod absurdissimum est. Et idem fini erat hæc Eadem hic Origeni ascribuit DinonysioDionysio ascribuntur quæ supra Origeni; quasi uterqꝫque Filium crederet esse Dei Patris facultates personales quo Verbum intimus nempe intiminternūum & sapientiam et vitutemvirtutem qua λογεμος. Pater rationalis et sapiens et potens est. Quod Sabellij et Athanasij, non Patrum Ecclesiasticorum antiquorum placitum fuit.
Postremo inducitur Dionysius absurdam quandam loci hujus dicti hujus: Dominus creavit me in initio viarum suarum: expositionem compingens. Quasi scilicet vox græca ἔκτισε hic non significaret creavit sed præfecit operibus si vocem hæbræam quam septuaginta transtulerunt ἔκτοε reddidisset ἔκτασε possedit ut Hieronymus & posteri fecerunt jam reddi solet, interpretatio non indocta fuisset. Sed dum septuaginta interpetesinterpretes sequitur et græcæ vocemis græcam ἔκτισε novam adornat expositionem: ostendit & exponit non tam Dionysium catholicè aut prudenter disputantem quam seipsum sub dura vocis interpretatione valde mira laborantem.
Transeanumꝰus jam ad altertemalterum Dionysium. Hunc Athanasius sic introducit. Dionysius, inquit, Episcopus Alexandriæ, contra Sabellium scribens, et Salvatoris dispensationem in carne pluribus verbis exponens ijsqꝫque convincens Sabellianos et ostendens quod non sit Pater qui incarnatus est sed filius ejus Verbum, ut dixit Ioannes: postquam in suspicionem veniret7 veniret quasi facturam et creaturam nominasset filium & non consubstantialem Patri: ad Dionysium Episcopum Romanum ejusdem secum nominis, p sycophantiam conquestus, apologiam ita scribit: se non dixisse filium esse factum, sed et vel consubstantialem ipsum confitere se asserebat. Illius autem forma loquendi talis est. Et in alia Epistola scripsi in qua falsum demonstravi crimen quod mihi objiciunt, quasi dixissem Christum non esse consubstantialem Deo. Et si hoc nomen dixerim non inveniri in uspiam in sacris literis, tamen argumenta mea subsequentia quæ ipsi tacita omiserunt, a sensu vocabuli non obludunt. Nam et humanam procreationem in comparatem adduxi, ut congenerem, eoqꝫque solo esse parentes diversos a liberis quod ipsi sui liberi non essent, neqꝫque vicissim liberi sui ipsorum parentes. Ipsam verò epistolam, ut dixi, cetos ob casus proferre neques. Eia tibi igitur verba ipsa. Multo autem libentius mitterem autographum: quod et faciam ubi id primum adeptus fuero. Scio autem memini me plures – – Memini me plures ex congeneribus rebus addidisse similitudines. Nam et plantam dixi sive a semine sive a radice procreata sit, diversam quidem eam esse ab eo unde progerminata sit, sed ejusdem tamen cum eo naturæ. Fluvium quoqꝫque dixi a fonte profluentem aliud quidem nomen sortiri: neqꝫque enim fluvium fontem neqꝫque fontem fluvium dici; ad tamen utrumqꝫque tamen existere, & fluvium esse aquam ex fonte.
Ad ea quæ ex altero Dionysio citantur jam transeundūum estset, sed convenit historiam paullo prius exponere. In partibus Lybiæ qua sedi Alexandrinæ subjectæ erant, nuper ortus Sabellius, hæresim suam disseminabat, Hoc cognito Dionysius cum & tunc Episcopus Alexandriæ, literis suis ad p Euphranorem & Ammonium datis, hæresim reprimere conatur. Hanc Epistolam Eusebiani in sui patrocinium citabatnt: Quæqꝫque illi in medium ex proferebant agnoscit Athan. his verbis. Dicunt, inquit, veritatis inimici in epistola beati Dionysij scriptum haberi: facturam et opus esse filium Dei: neqꝫque natura proprium sed alienum esse a patre secundum substantiam suam; perinde atqꝫque sit ut vitis ab Agricola est navis alienus est, et navis a fabro: eundemqꝫque quia opus est, non fuisse antequam fieret. Scripsisse Dionysium ejus generis Epis Scripsit quidem, & fatemur Epistolam hujusmodi esse ejus talem esse fatemur. Sed plurimas ab eo postmodum scriptas esse 8 Sed ut hanc scripsit, sic et alias plures scripsit Epistolas, quas ab istis quoqꝫque legi oportuit. Ita Athanasius in lib. de sententia Dionysij.
Cum igitur Dionysius hæc scripsit, videamus jam quibus aquis hic lavabitur Æthiops. Hanc igitur componit fabulam Athanasius: nempe quosdam, ubi Dionysius hæc scripserat, eum accusasse a Romam profectos tum apud cognominem Dionysium urbis istius Episcopum accusasse quasi male de Filio dei sentientem ‡ ‡ eo quod opus eum esse & non consubstantialem patri diceret. Syd ✝ ✝ Vide Confer Athan lib. de Syn. Armin et Seleuc. cum lib. de sent. Dionys. Synodus igitur Romæ coacta indigne tulit, et Romanus ad cognominem sibi Episcopum omnium sententiam perscripsit; libellum tam contra Alexandrini Dion cognonominiscognominis sectatores, quam contra Sabellij gregales componens & a cognomine postulans ut ea aperiret de quibus accusabatur. Ea occasione Dionysium Dionysium Romanum totu contra Sabellianos tam contra Dionysijanos quam gregales & eorum sectatores librum volumen alterius sectatores quam contra Sabellianos libellum composuisse ubi illud reprehintreprehendit eos qui per dicunt filium non consubstantialem Patri sed facturam esse & opus, & ago ad imo et ad Dionysium quoqꝫque mississemisisse ut ea aperiret de quibus accusabatur. Dionysius itaqꝫque Illum igitur Illum igitur mox rescripsisse rescripbentem, Apologiam pro se composuisse rescripsisse. Ex libello Dyionysij Romani, cujus partem jam supra ab AthanasijAthanasio compositam fuisse ostendi, auctor tam Apologiæ hujus quāam fabulæ totius innotescit. Sed videamus jam qua ratione Dionysius in hac Apologia se purgasse simulatur. Nempe lectores Epistolam ad Euphanorem et Ammonium male interpretatos esse, se enim ibi Dei filium non ut Deusm creat sed ut hominem, vocasse creaturam, & a Paterna substantia alienam segregasse.
Non dubium est qumquem Arium ipsum æqui purgare potuisset Si modo eo Episcopus Alexandriæ, Athanasius ipsum Athanasij Dantecessor Antecessor contra Athanasiūum adducitur. Propterea sedis quoquo pacto diluenda est
Non dubium est quem Athanasius ipsūum Arjūum æquæ purgare potuisset
Episcopus Alexandriæ, Athanasij Antecessor Pater celeberrimus contra Athanasiūum adducitur. Propriæ sedis auctoritate causa feritur impugnatur Tantum præjudicium quoquo pacto diluendum est. Non sufficit nuda Athanasij expositio Scripto auctoritas detrahiderogari nequit Dictio clarior est quam quæ sola Athanasij auctoritate ad alium sensum detorquebitur. possit Ipse igitur aderit Dionysius seipsum interpretatus. est aAuctoritas auctoritate propria retundetur Sed adeo absurde, adeo ridicule, ut quamvis ne quidem Dionysium se ipsum probe interpretatum esse quisquam crediderit si Dionysius seipsum revera sic interpretatus esset, interpretatio nil minus, inhonesta, violenta & futilis meritò censeretur. Etenim in Epistola illa ad Euphranorem & Ammonium loquitur Dionysius de Filio Dei non de filio hominis & confert inter se Patrem et filium non Deum et hominem. Nonne filius Dei & filius At patres veteres ubi Patr disputant de Filio Dei deo & inter se conferunt Patrem et Filium, per Filium semper intelligunt Verbum D τὸν λόγον, Verbum Dei, Adde Filium quem Deus genuit ante omnia sæcula pag. seq. Imo vero in sequentibus concedit Athanasius Dionysium de Verbo locutum fuisse. Quid ergo, inquit, num quemadmodum christi perduelles jactitant, Dionysius de humana de filij natura scribens, eumqꝫque hoc sensu creaturam vocans, dixerit eundem nudum hominem esse? Aut cùm diceret τὁν λόγον Verbum non esse proprium Substantiæ patris, existimaverit illud esse nobis hominibus consubstantiale? Certè in lo Ita Athanasius tum hic tum alijs inejusdem l locis quæ Dionysius de verbo dixerat exponens de Verbi natura humana. Qua quidem exponendi violentia, an Dionysium magis excusavit, sese an se manifestarit perfrictæ frontis sophistam esse manifestavit sit Lectoris judicium. Nam certè hacce exponendi licentia, is Arianorum dicta et scripta omnia facile excusare potuisset si modo id in se suscepisset negotij. Sed ut expositionis prædictos nullo exemplo inaudita inaudita protervitas elucescat, animūum advertite. Dionysius contra Sabellium disputans
Sed Sed his respondet Baronius (an. 363. 44) quod Basilius licet multa a Dionysio scripta sibi innotuisse dicat, literasqꝫque ab eo ad Dionysium Romanum tdatas legisse; tamen quatuor Apologeticos libros ab eodem ad ipsum Pontificem Romanum Pontificem pro sui defensione conscriptos minime visus est habuisse compertos. Itane vero? Loquiturne Basilius de literis? Annon expresse loquitur de libris Apologia ijs quæ Dionysius in Apologia scripserat. ἐν ὁις, inquit, ἀπολογεῖται. Sed quid si literas intellexisset? Scripta erat Apologia in forma literarum. Basilius utiqꝫque (Ad Amphiloqu. cap 39) de connexione spiritus sancti cum filijo & Patre in doxologia per vices particulas [in, cum, et,] et &, cum sic scribit. Alexandrinus Dionysius (id quod etiam auditu mirum est) in secunda sui ad cognominem epistola de consentione elencho et defensione apologia, in fhunc modum finit sermonem Deo autem Patri & Filio Domino nostro Iesu Christo (transcribam autem vobis ipsa verba.) His (inquit) congruenter et nos, etiam forma regulaqꝫque a senioribus qui ante nos vixerunt accepta, concordibus vocibus cum illis gratias agentes, et nunc etiam vobis scribere epistolam mittentes desinemus. Deo autem Patri et Filio Domino nostro Iesu Christò cum sancto spiritu gloria et imperium in sæcula sæculorum. Hic per secundāam epistolam Baronius intelligit secundūum librum Apologiæ, et merito cum quatuor illi libris inscriberentur de accusatione elencho et apologia, ut memorat Athanasius quem eundem titulum Basilius his Epistolis tribuit. eidem igitur Apologiāam hæc scribens Non obstante autem ista Apologia, Basilius superiorem Legeret igitur Apologiam hæc scribens Basilius Et tamen per Apologiam illam Basilius de qu r eandem adeo non est persuasus ut suam de Dionysio opinionem suam etiam hic confirmet, dum auditu mirum esse cont pronuncians quod iste (talis cum fuerit) doxologiam Patri et Filio cum spiritu sancto celebraret. Adde quod præter has quatuor epistolas quibus nomen titulus inditus erat De accusatione Elencho et apologia, Athanasius nullas alias commemorat more apologetico ad Dionysium Romanum Scriptas, et proinde cum Basilius in epist. ad maximum citet apologetica Dionysij ad cognominem, necesse est ut ibi intelligamus has epistolas per libros quos Basilius dicit ad Maximum scribens et libros quos dicit tunc non adfuisse, hæ epistolæ intelligi nequeun neutiquam intelligendæ sunt hæ Epistolæ, sed com sed ac fusiores esse Dionysij libros f Dionysij adversus Sabellium aut audversusadversus Nepotem, aliave Dionysij scripta fusiora fuisse aliosve fusiores fuisse quod dicit libros vero fusiores quidem libros fuisse ut adversus Nepotem vel Sabellium, qui penes Basilium fuisse non dicamus non fuisse penes Basilium libros vero fusiores, ut ✝✝ Euseb. Hist. l 7. c 24, 26. de Natura, de tentationibus, adversus Nepotem de promissionibus in Ecclesiasten aut similes, dicamus tunc non fuisse penes Basilium.
Ut igitur epistola ad Euphranorem nulla ratione excusari potuit, sic ApologicæApologeticæ epistolæ eandem ne quidem apud Dio eos qui Dionysium excusatum vellent, excusare valuerunt. Docemus CreamusCredamus ergo Dionysium adeo inhonestum adeo mendacem ut si errores convictus fuisset crimen reprehensus ac de errore recedens errorem adeo tam manifestum fucis celare niteretur? Credamus eundem adeo imprudentem, ut apologiam meditetur & in lucem ædat quæ ne amicis quidem persadebitpersuadebit? Absit ut de Viro doctrina et pietate apud antiquos celeberrimo talia fingamus. Nam et argumentis ex ipsa Apologia desumptis spuriam eandem esse satis patet. Multa enim continet quæ temporibus scriptis Patrum quāam ante concil. Nicænūum floruerint adeo perquam dissimilia scriptis vero Athanasij et sociorūum adeo simillima: ut ab horum aliquo scriptam esse non temere dixeris.
Imprimis enim doxologiæ forma illa quam modò a Basilio citatam audivisitis, n. – hæc Dionysius Contra Sabellium disputans, asserebat Filium Dei creaturam esse Nam et alienum a Patre secundum substantiam. Numquid Sabellius contrarius ChistumChristum adstruebat ut hominem adstruebat esse increatum esse et Patri2 consubstantialem1consubstantialem Patri? Si Sabellius h non de Christo ut homine sed de verbo patris, Forma eius ut Deo talia statuerit? certe Dionysius contra disputans, de verbo etiam ut Deo disseruit. Similiter ubi Dionysius asserit filium Dei, quia opus est, non fuisse antequam fieret: nonne hæc contra æternitatem filij disputata sunt? At certe non contra æternitatem Fillio Chris filij ut hominis. Siquidem neqꝫque Sabellius unquam neqꝫque alius quisquam hæreticorum, Christum Filium ab æterno hominem fuisse docebat unquam docuit docebat. Præterea quæ de Filio Dei, hæc eadem de Spiritu sancto statuit idem Dionysius, ipsum quoqꝫque naturam esse docens, ut e Basilio mox audietis. Habuisse igitur spiritus sanctus humanam aliquam naturam de qua hoc intelligerettur? Deniqꝫque tam insulsa est præfata interpretationis ut Athanasius, omni illa qua pollebat auctoritate, ne suis quidem credulis hac in persuaserit sectatoribus, hac in re persuaveritpersuaserit. Gennadius enim, lib de Eccles. dogm cap Ali 14. Nihil, ait, vocat his non obstantibus fontem Arij. de Dionysiuom sic loquitur. Nihil, ait, creatum aut serviens in Trinitate credamus ut vult Dionysius fons Arij. Basilius vero Hieronymus in Ep lib. 2 Cont. Ruffin. verba affirmat quod Ruffinus scripserat Dionysium Alexandrinum urbis episcopum, contra Sabellium quatuor voluminibus disputantem, in Arianum dogma delabi. Hoc tamen non scripserat Ruffinus, sed libros Dionysij ut tunc extarent ita se habere: & proinde a malevolis corruptos Propter quod et Athana9 Propter quod et Athanasius, inquit, Apologeticum pro libris ejus scripsit, pro eo quod certus erat, non illum potuisse docuere sibi ipsi contraria scribere, sed quod inserta hæc a malevolis nosset. Falsus est Ruffinus in eo Ruffinus. Nam Athanasius non negavit scriptum sed ut potuit exposuit. Hieronymus scriptum quoqꝫque agnoscit, sed interpretatione Athanasij non satis acquiescit. De Dionysio enim et Clemente utroquoqꝫque Fieri potuit, inquit, ut [Dionysio & Clemente] Dionysius et Clemens uterqꝫque vel simpliciter erraverint vel alio sensu scripserint &c. Et paulo paulo post: Si tibi diceretur, pergit, quos habet Origenes in hæresi socios, rectè ista proferres nempe Dionysij & Clementis utriusqꝫque scripta.
Ita Ruffinus quamvis Athanasius non inserta sed alio sensu scripta voluit. Sed Ruffino inserta potius videbantur quam Athanasiano more interpretanda. Hieronymus vero a malevolis inserta esse nolitnoluit, nec tamen expositione Athanasij satis acquiescit Fieri enim potuit, inquit ut vel simpliciter erraverint [Dionysius sc. & Clemens uterqꝫque] vel alio sensu scripserint. et paulo post Si tibi [Ruffine] diceretur quos habet Origenes in hæresi socios, rectè ista proferres, nempe scripta Dionysij et Clementis utriusqꝫque.
Basilius vero Epist 41 ad Maximum, sententiam suam clarissime profert. Quæ de Dionysij rebus, inquit, solicitans venerunt quidem ad nos admodum illius multa libri vero nondum adsunt: quapropter nec misimus. Est autem hæc nostra de illo sententia. Non omnia viri hujus laudamus. Sunt, quæ prorsus etiam damnamus. Ipse propemodum, quantum nobis liquet, primus hominibus, impietatis istius Anomæanæ, quæ jam passim obstrepit, seminaria præbuit. Causam vero hujus non puto animi malitiam esse, sed quod vehementer cupit obluctari Sabellio. Soleo itaqꝫque illum similem æstimare plantatori cuipiam qui recenti plantæ correcturus aversionem, ita immoderatè illam retorquet, ut a medio aberret, & ad contrarium latus ramulum abducat. Tale quid et ab hoc viro factum deprehendimus. Hic nempe dum impietati Afri illius se opponit acriore impetu, minus prudenter sibi prospiciens, in malum huic oppositum præceps abijt, & quidem nimio contendendi studio. Satis enim esset si ostendisset Patrem et Filium non esse idem quoad subjectum. at&qꝫque hoc reportasset contra blasphemantem victoria palmarium. Atqui ille, unum quid hunc operosè admodum plusquam vincit: et non tantum diversitatem hyposta substantiarum statuit sed et essentiarum differentiam, et po10tentiæ diminutionem, gloriæqꝫque diversitatem. Hinc adeo contigit ut malum permutarit malo, et a rectitudine doctrinæ aberrarit. Quo factum est, ut in scriptis suis inconstans deprehendatur: nunc quidem tollens τὸ ὁμοούσιον consubtantialitatem, per ea quæ in assertione substantiarum male est usus; nunc contra admittens in Apologia ad cognominem scripta. Nec his contentus, de spiritu sancto voces edidit, spiritui minimè congruentes; adorandam illi divinitatem auferens; et eundem ad inferiora hæc demissum, creatæ adnumerans ac servili naturæ. Hactenus Basilius. Dic sodis jam, Lector æque, qua fide Dionysius sese per Apologiam illam purgâsse dacaturdicatur, quove veritatis occultandæ studio Athanasius Apologiam eandem allegavit? Ecquis vir probus erroris convictus, se errasse negaret, et crimen fucis obducere niteretur? Ecquis prudens non fatuus, erroreim adeo tam manifesto excusationēem negari non posset excusationem tam inepta cela pararet ineptam excusationem. Et in lucem æderet quam ne amici quidem ac discipuli sinceram judicarent? Alius At non neqꝫque p insincerus neqꝫque non fatuus est vir Vir antiquorum ord celeb doctrina & pietate alipud antiquos celeberrimus. Qua Respondent potius pro se Athanasius & dicat vel cujusnam fidei sit Apologiam quam Dionysio tribuit ascribit. Quæ enim is ex ea citat, scriptis Patrum antem-Nicænorum adeo dissimilia sunt scriptis vero Athanasij & sociorūum quoad doctrinarum expositionem fidei declarandæ enarrationes fidei, argumentorum generum species & loquendi modulos formulas, adeo similia: ut non temere quis dixerit eandem scriptāam post tempora fuisse scriptam Nicænæ Synodi scriptam scriptam esse.
Imprimis enim hæc ex ea citat Athanasius: Semper fuit Christus Verbum et sapientia et potestas. Non enim horūum aliquando sterilis Deus, eadem postea progenuit: in t ut Sed neqꝫque filius a seipso existat, sed ex patre habet ut sit. Et paulo post, pergit AthanasiussAthanasius, ita de eodem loquitur Dionysius: Iam quia splendor est æternæ lucis omnibus modis ipse quoqꝫque æternus est. Luce enim semper existente certum est et splendorem semper existere: eo enim ipso lucem esse quod splendeat, intelligitur: Non enim fieri potest ut lux non luceat. In his duo adferuntur argumenta ad probandam æternitatem filij: primum quod Filius sit Verbum Sapientia et potestas, quibus Deus nunquam carere potuit: hoc est facultates quibus Deus nunquam carere potuit: hoc est facultates quibus Pater intelligens est 11 et sapiens et potens. Quod fuit, ut dixi Sa Quod fuit ut dixi Sabellianorum et AthanasiorumAthanasianorum placitum. Alterum quod Deus sit lux, Christus splendor ejus, lux autem nunquam non splendet. Horum neutumneutrum ad probandam filij æternitatem quisquam ante Athanasium ac decessorem ejus Alexandrum usurpasse memoratur. Posterius tamen Athanasius tam Origeni quam Dionysio affingit, prius Origeni et utroqꝫque Dionysio ut supra: Idqꝫque non obstante quod a recta fide alienum sit. Videritis igitur num Athanasius placita sua pro lubitu patribus affinxerit?
Proximè Athanasius inducit Dionysium pro æternitate Filij disputantem ex eo quod absqꝫque Filio Deus non semper fuerit Pater. Quod etiam argumentum Athanasianis frequens a nemine ante Athanasianos usurpatum legitur. Item ex eo quod Deus sit spiriPostea Athanasius ex eadem Apologia, hæc addit: actus, filius autem vapor, nempernempe virtutis Dei. Quasi Deus spiritus filio vapore carere non possit. Argumentum non dicam Dionysio sed sobrio homine indignum.
In sequentibus ex eadem Apologia adferuntur hæc: iEx Cœlum In alia epistola alia epistola quam ad te scripsi Ostendio falsum esse crimen quo mihi objiciunt, quod Christum Deo consubstantialem esse negassem. Nam tametsi dico me vocabulum hoc in sacris literis nec reperisse nec legisse, tamen argumenta mea quæ postmodum subjunxi et ab illis tacita sunt, subsequentia, quæ illi tacuerunt, ab hac sententia non abludunt. Humanam enim generationem in exemplum apposui, certè ut congenerem; Eoqꝫque solo parentes a liberis alios esse, quod ipsi liberi sui non sunt. Epistolam vero ut dixi, certos ob casus proferre nequeo Quod si tibi verba lubens misi, multo libentius autographum misissem, missurus tamen, quandocunqꝫque mihi ejus copia fuerit. Scio autem et memini me plures rerum congenerum similitudines congessisse Nam et plantam ibi dixi sive ex semine sive ex radice succrescentem, aliam esse ab eo unde pullulaverit, omnino tamen congenerem. Et fluvium a fonte profluentem aliam formam et nomen accipere; neqꝫque enim aut fontem fluvium aut fluvium fontem dici, et utrumqꝫque existere & fontem quidem quasi patrem esse, et fluvium esse aquam ex fonte. Cæterum hæc et istiusmodi a me scripta, quasi cæcutientes dissimulabant se videre &c Hactenus Apologia. Hic autem multa occurrunt notatu digna. Primo quod cum Athanasius12 Athanasiu Sabellius consubstantialitatem filij assereret, Dionysius vero contra dispisputansdisputans negaret vocem illam in sacris literis reperiri, & filium a substantia patris alienum esse adstrueret. doceret, ut a vite agricola, a nave faber ‡ ‡ Neqꝫque aliquid in hac epistola extaret unde quod in favorem consubstantialitatis in horum excusationem contorqueri posset: prætenditur aliam fuisse Epistolam in qua Dionysius, idqꝫque antequam apud cognominem suum accusaretur, suopte ingenio consubstantialitatem multis argumentis q a consubstantialium rerum similitudine ductis, quasi de industria adstrueret. Quæ duo repugnant. Namqꝫque antequam a Cognomine reprehenderetur, aut credidit consubstantialem esse filium aut non credidit, Si prius, falsus est Epis spuria est epistola ad Euphranorem, a qua tamen Apologia mea cir hæc omnis disputatio trahitur. Sin posterius, spuria est hæc illa altera: quod meritò statueris. Vtroqꝫque autem casu spuria erit Apologia. Idem Dionysius in alia epistola idqꝫque antequam apud cognominem suum hac de re accurareturaccusaretur suopte ingenio, consubstantialitatem simul adstrueret. Quæ duo omnino repugnant. Figmentum est igitur Dionysium illam alteram epistolam scripsisse. Secundo quod Dionysius epist. illam ad alterum Dionysium scripsisset, qua non obstante iste alter accusatoribus aurem accommodat, hic vero non istum sed accusatores culpat quod iste epistolam illa dolo malo reticebant Qua non satis inter se consistunt. Tertio qdquod Athanasius nunquam obiter dixisset epistolam illam ad Dionysium Romanūum scriptam esse mox sui oblitus, Dionysiūum Alexandrinūum ita inducit scribentem ad cognominem de epistola illa scribentem quasi is nondum misisset eandem ad cognominem suum: tametsi dudum eo miserat quod mittere decreverat, ita ut vel obtrectatum accusatoribus copia videndi concederetur. Promittit enim se,quamprimum ejus copia rusus fiet, missurum esse, ut sentiat tandem ille alter Dionysius rem ita se habere. Sp it Et Hæc autem memoria lapsus adjecisse videtur, nequis forte epistolam ab eo requireret, cujus quidem ne Dionysio quidem copia fuit tunc cum scripsit Apologiam. Deniqꝫque argumenta pro consubstantialitate filij ab Athanasio et socijs passim decantantur apud antiquiores nusquam occurrunt. ex rerum consubstantialiūum similitudine deprompta, ut Patris humani et filij, radicis et plantæ, fontis et fluvij, similitudine depro sicut inepta sunt, sic apud ab Athanasio et socijs passim decantantur, apud antiquiores verò nusquam leguntur occurrunt.
In sequentibus Athanasius post alia quædam multa prioribus similia, tandem addit hæc. Porrò adversus illam Arij insaniam qua dicit alium esse λόγον qui in Deo est, alium illum τον λόγον de quo Ioanne loquitur In principio erat Verbum; et aliam quoqꝫque esse propriam sapientiam in Deo, aliam illam de qua Apostolus dicit, Christus Dei sapientia virtus ac Dei sapientia: iterum prodeat in certamen Dionysius & iterum redarguat istiusmodi pravam opinionem; et vide quid denuò de his opinionibus in secundo volumine scribit. In principio, inquit, erat verbum, sed non erat aliud Verbum quod hoc verbum proferret. erat enim Verbūum apud Deum. Sapientia est Dominus, tamen alia sapientia non erat, quæ hanc sapientiam produceret: Ego, inquit, eram in qua oblectabatur. Hic rursus inducitur Dionysius quasi contr13 quasi Christum doceret esse illam intimam in Deo patre rationem et sapientiam a qua Deus rationalis dicitur et sapiens, quam scilicet Græci λόγον ἐνδιαθετὸν dixêere. Quod erroris Sabellij caput est, adeoqꝫque Dionysio, qui Sabellium opprime debellavit compressit, absurdè admodum adscribitur. P
Cæterùm non in his tantum sed in alijs plerisqꝫque Apologia illa ad Sabellianum dogma satis accedebat: Audi enim quid Ruffini hac de senserit & De eo audiamus Ruffini judicum ut cum Patris et Filij unita ex unitate mentis humanæ atqꝫque verbi quod in corde est atqꝫque quodqꝫque ore signif per sonos signifantessignificantes profertur unitatem Patris et Filij concluditur unitas Patris et Filij. In hunc enim sensum citatur Dion etiam Apologia illa ab Athanasio. Sed ne singulis inhæreamus, audiatur Ruffini hac de re judicium. Atha Is in calce Apologiæ pro Origene, ita scribit. Dionysius, inquit, Alexandrinus Episcopus eruditissimus assertor ecclesiasticæ fidei cum in quamplurimis in tantum unitatem atqꝫque æqualitatem trinitatis defendat, ut imperitioribus quibusqꝫque in etiam secundum Sabellium sensisse videatur: in his tamen libris quos adversus Sabellium Sabellij hæresin scribit talia inveniuntur inserta ut Ariani frequenter Ariani autoritate ipsius se defendere conentur. Illud d Ita ille, prius de Apologia, posterius de Epistola ad Euphanorem & similibus subintelligens. Ex hisce itaqꝫque ut patet Arianos plerosqꝫque neutiquam agnovisse Apolologiam illam sic pate certum est auctorem ejus ad Sabellianum dogma declinasse. Athanasius o Id quod fecit Athanasius imperante Constantio ut posthac ostendetur. Absit verò ut hoc de Dionysio affirmemus Sabellij utiqꝫque hoste tantum acerrimo singulari affirmemus acerrimo et victore glorioso affirmemus credamus: nedum de Dionysio altore et Origene quos omnes
His adde quod doxologiæ formula illa quam modo a Basilio citatam audivistis, nempe glo Patri et Filio cum Spiritu sancto gloria etc. non fuit in usu ante tempora Nicæni concilij sed p Post In pe post, Imperante Constantio & deinceps, multa cum dusputationedisputatione ab Athanasianis in ecclesias invecta est. Formula quæ prius in usu fuit erat abrogata, ut alibi ostendetur. Quomodo igitur potuit Alexand Dionysius data opera nemi non tantum formulam illam, data opera, nemine impellente usurpare; sed etiam traditionem allegare, quasi formulæ illius juxta regulam a superioribus presbyteris accepisset, doxologiam gloria tribus personis conjunctim daretur Certe hæc non Dionysium sapiunt, sed alterum quemvis qui de nova doxologiæ formula introducenda consilium capiens, traditionis colorem præparabat.
Vnum suꝑperest adhuc argumentum quo retunduntur quæ ex utroqꝫque Dionysio profert Athanasius. Statim post Sabellium surrexsurrexit Paulus Samosetensis, Hic perinde ac ille docebat filiūum Patri consubstantialem esse. Contra eum congregati 80Octoginta Episcopi decernunt filium non esse consubstantialem. Decretam sua mittunt ad Dionysium Episc. Romæ et Alexandriæ Maximum alterius Dionysij in Alexandria successorem aliosqꝫque per Orbem. Consentiunt universi Consentiunt omnes Episcopatus cedere noluit Samosatensis. Rems ad Imperatorem Ictilem Aurelianum14 Aurelianum deferunt Episcopitur. Statuit hic sententiam Episcopi Romani cæterorumqꝫque per Italiam Episcoporum requirendam esse. Illai igitur firmatais ConcilijOrientalium decretis Paulum scribit pronunciant ejiciendum esse. Et Synodij Orientalium decreta ab omnibus recipiuntur. Iam vero si Dionysius Romanus & Episcopi Italiæ in unum collecti, τὸ ὁμοούσιον, contra Dionysium Alexandrinum, decreto suo sanxissent, & per orbem divulgassent hanc sententiam suam per orbem divulgantes: fieri non potuit ut ijdem episcopi annis decem nondum elapsis, rursus in unum coeuntes, decretum contra decretum Orientalium contra sui ipsorum decretum tam placide reciperant, ut ea quidem de re ne minîma contentio ne minima disputiodisputatio suborta esse memoretur. E contra tam Ægyptij quam Occidentales, si τὸ ὁμοούσιον in utraqꝫque regione jam ante receptum fuisset, junctis manibus hos Orientales non minus correxissent quam Romanus Dionysius jam modo eadem in causâ jam modo correxerat Alexandrinum: idqꝫque maxime quo cum Imperator judicium omne ad Occidentales detulisset. Sed de Dionysio plusquam satis Et hHinc obiter epistolam illam, quæ sub Dionysij Alexandrini nomine contra Paulum Samosatenum circumfertur insinceram esse constat, siquidem in ea affirmatur Christum Verbum a sanctis patribus ὁμοούσιον Patri nominari: [quasi scilicet Patres hic contra Samosatensem alligarentur, qui ipse τὸ ὁμοούσιον prædicabat, & ob id a Patribus mox damnatus est reprehensus est. An P Si Dionysius τὸ ὁμοούσιον credidisset & a nonnullis prædicatum audivisset a Patribus prædicatum didicisset, tamen Contra Paulum qui ipse τὸ ὁμοούσιον prædicabat patres hic inepte admodum allegarentur. Non contra Paulum Alio igitur consilio ista scripta sunt nempe Aad consubstantialitamconsubstantialitatem traditione muniendam ista spectant. sic et alia nonnulla crebra satis de verbi summa & æterna divinitate satis Sic et crebra verbi elogia quæ ad disputationem nihil spectant, ostendunt aliud fuisse auctoris consilium quam Paulum impugnare. Omissio distinctionis hypostaseon Verbi et Patris arguit quos Paulus perinde ac Sabellius confundebat, arguit scriptorem quæstionis ignarum Studium in Virginem Mariam, quæ ibi Deipara et Filia vitæ nominatur, temporibus Dionysij non congruit. Sed maximum est quod Dionysius non credidit τὸ ὁμοούσιον,ἐκ της του πατρὸς οὐσίας Paulus vero credendo damnatus est ab orientabusorientalibus, totius orbis consensu Dic sodes jam Lector probe æque, annon Diony Romanus episcopus Imperatoris auctoritate fretus non Cum igitur Sabellius et Paulus similia de Filio docuerint et hunc Dionysius, illum Orientis Episcopi similiter impugnarint consubstantialitatem improbantes: certe si Dionysius alter cognominem suum ea de re arguisse non minus eadem de re arguisset episcopos orientis. Imò si consubstantialitas in utraqꝫque sede episcopali jam prædicata jam recepta et eodem prædicata fuisset, sedes utraqꝫque proculdubiò junctis manibus hos orientales ea in re correxissent præsertim cum & eo præsertim cum ubi Imperator Romanuom sedeim consulem deferebat auctoritatem detulerat judicium. Sed in his minimus nimij sumus.
Quæ ex quarto patre nimirūum Theognosto, cito profert Athanasius ejusdem videntur farinæ. Sic enim recipiunt habent. Non extrinsecus adinventa aliqua est substantia filij, neqꝫque ex non extantibus producitur, sed ex substantia Patris progenitus est, peintdeperinde est a luce jubar ut ex aqua vapor. Neqꝫque jubar id ipsus quod sol Neqꝫque enim vapor idem est quod aqua neqꝫque jubar idem quod sol, sed non alienum tamen: verum defluxionem eum dicas substantiæ patris, ita tamen ut substantia illa Patris divisionem non patiatur. Quemadmodum enim sol idem manens non diminuitur suis ex se profluentibus radijs, ita nec substantia Patris mutationem patitur alterationem sustinet, imaginem sui filium progignens. Hactenus Theognostus. At hæc quoqꝫque conficta esse non levia sunt indicia. Consubstantialitas ex similitudinibus Lucis et Fontis analogia consubstantialiūum Lucis et radij, aquæ & vaporis hic rursum confirmatur. Arij expressio ἐξ ουκ ὀντων ex non extantibus de industria oppugnatur. Expressio ἐξ οὐσίας ἐκ της του πατρος ουσιας ex substantia Patris, quam consilium Nicænum vix tandem post longam disputationem (ut in libro de decret. Concil. Nicæn. supra refert Athanasius) vix tandem adinvenit, aditum hic ponitur inseritur, & præfatæ Arij expressioni ex non extantibus opponitur. Ita quoqꝫque expressio quod filius non15 non sit ex substantia aliqua extrinsecus adinventa, inseritur quæ tamen Theognosto fuit A ex Alexandri et Arij disputatione originem traxit: Ario docente, Filium ex non extantibus esse eo quod neqꝫque per divisionem paternæ substantiæ pars sit patris neqꝫque ex substantia vel nec pars Dei sit nec ex ulla subjecta materia aliqua extrinsecus præexistente genitus esset: Alexandro verò & Athanasio quod neqꝫque ex non extantibus esse neqꝫque ex subtantiasubstantia aliqua extrinsecus adinventa sed ex Patre [idqꝫque sine divisione patris vel mutatione Patris cum tam scilicet Pater et Filius id fuerint ab æterno quod sunt.] & Concilio Nicæno tandem addente ex substantia Patris. Præterea junctis in unam sententiam præfatis tribus expressionibus setentiasententia Nicæni Concilij & Athan ac duobus ex luce et aqua argumentis, sententia Athanasij Athanasij contra Arium sententia tam succincte clare et plene et succincte descibiturdescribitur et illustratur, ut nihil possit ultra. Potuit fortasse Theognostus contra Opinionem Arij suo more scribere et unam aliquam suo tempore minus usitatam expressionem fortuito incidere. Sed quod tot inusitatas inusita expressiones & argumenta in unam sententiam compingeret, extentiamqꝫque & contra Arium tam appositè, plenè et circumpectècircumspectè juxta modos illam loquendi ecclesiāam post introductos qua e controversia illa in Ecclesiam post in usu esse cœperunt. post natos postea qui post natos tam appositè plenè & circumspectè pronunciaret, ut ne quidem Athanasius posset aliquid magis apoositam: hoc adeo me movet, ut nisi quid simile e aliqu legitimo aliquo scriptore qui ante Concilium Nicænum floruit ante Concilium Nicænum ædito auctore, quis produxerit, hæc Theognosti esse ægerrimè crediderim De Adhæc filium definit ἀπο᾽ρρ῾οιαν defluxionem paternæ substantiæ, ita tamen ut substantia patris non inde dividatur perinde atqꝫque radius defluxio est substantiæ solaris absqꝫque substantiæ illius divisione. aliqua Quod ad Sabellij placitūum accedit. Nam Sabellius non ita confudit Patrem et Filiūum quatsi solo nomine distinguerentur, (quemadmodum Athanasiani quo seipsos a Sabellianis distinguerent, aliquando docuere) sed Substantiam Dei dixere Patrem, et proprietates quos e substantia quasi per defluxionem manare voluerunt larum & ejus nempe verbum et spiritum quas cum hominis ratione & verbo contulerunt e substantia Dei quasi per defluxionem inhærenter manare voluerunt & propterea ejusdem esse progeniem et filium. Audi enim quid Alexander Athanasij decessor de Sabellio16 Sabellio scripsit. In Christum, inquit, credimus genitum non ex nihilo sed ex patre: non corporum more per incisiones, ἠ ταῖς ἐκ διαιρέσεων ἀπο᾽ρρ῾οίαις aut per defluxiones ex divisionibus profectas, quemadmodum Sabellio videtur et Valentino. Deum igitur et f Vnum igitur Deum, ens simplicissimum Sabellius in duo entia cohærentia divisit unum substantiam vel potius in tria divisit: unum substantiam sit cæterorum fontem, et altera duo facultates e substantia per defluxionem manantes, et propterea sententiam subsistentiam propriam, a substantia tamen dependentem habentes. Et Sabellium sic sensisse confirmatur ex Epistola Arij ad Alexandrinum ubi is unitatem Deitatis divisisse dicitur. Doctrinam illustrare quoqꝫque solitus est Sabellius per exemplūum solis et radij ejus quorum ille sit substantia hic ens quoddam ab eo defluens. Confer jam hæc cum ijs quæ ex tanquam ex Theognosto citavit Athanasius, et fe ut et utraqꝫque cum ijs quæ ex Dionysio utroqꝫque & Origene citantur et senties omnia ejusdem esse farinæ. Certe illud expressionem filium esse ἀπο᾽ρρ῾οίαν, defluxionem & πρ vel προβολὴν defluxionem vel projectionem esse et similes, male audiebant apud antiquos patres: ut tam ex hoc Alexandri loco quam ex Hieronymi libro 2 adv. Ruffin. ubi Candidus Valentinianæ hæreseωs defensor memoratur filium dixisse προβολὴν et ob projectionem substantiæ paternæ et ob id recte reprehensum ab Origene. Sic et in Arij epistola ad Eusebium vox προβολὴ reprehenditur ut male audiens ☉ ☉ nec non in altera epistola ad Alexandrum vox Quam rectè igitur Athanasius illam illam ἀπο᾽ρρ῾οίαν tribuit Theognosto viderit Lector. Deniqꝫque quæ ex Theognosto citatum est eo Athanasius probantur spuria esse quod Theognostum eadem cum Ario Origene et Ario de Filio docuisse testatur Q. Photius Cod. 106 Neqꝫque repertus est quantum scio qui de scriptis Theognosti a se lectis, hodie vero non extantibus, aliter judicavit.
The placement of the following inserted passage is conjectural: no indication is given of where it should belong.
Docet enim Photius hunc Theognostum, doctorem Alexandrinum, primo Hypotyposeon libro, de Patre egisse, eumqꝫque rerum omnium opificem esse docuisse, in secundo Patremis esse Filium adstruit, & hunc creaturam esse probat ostendit, & ratione præditis tantum præesse, ac plura id genus alia una cum Origene filio adscribit. In tertio [de spiritum sancto tractans, argumentis] spiritum quoqꝫque sancumsanctum esse argumentis adstruit quidem probat de spiritu sancto tractans, argumentis quidem docet esse spiritūum sanctum: verum cætera, ait Photius, ad modum Origenis in libro Periarchôn etiam hic nugando delirat. In quarto de Angelis perinde ut Origenes scribit, in quinto et sexto de incarnatione suo more tractat, & hic etiam multa nugatur. In septimo de creatione magis pie maxime in fine circa filium. Ita Photius. At pia illa non erant ejusmodi ut ab Athanasio Athanasio citarentur nam Athanasius præfata ex scdosecundo libro Hypotyposeon præfata citavit. Meminit etiam Photius Orationis ejusdem Theognosti, Siquis autem, inquit, hanc Cæterùm ut Theognosti cum Origene consensus continuus confirmat utrumqꝫque ex eodem fonte nempe schola Alexandrina, princi bibisse: sic consensus ille non modicè confirmatur per ea quæ Athanasius, tractatu in illud Evangelij Quicunqꝫque dixerit verbum contra filium &c ex utroqꝫque descerpsit. Ex Origene autem hæc profert. Deus pater, inquit Origenes, in omnia penetrat & omnia continet, animata et inanimata rationalia et irrationalia. Filij autem potestas in sola rationalia sese extendit, in quorum numero sunt catechumeni et gentiles qui nondum credunt. Spiritus autem sanctus in solos eos, se explicat qui sui participes facti sunt in Baptismatis dono. Cùm igitur blasphemia Ethnici peccant, in filium peccant, quoniam ille in illis est; possunt tamen veniam consequi, ubi doni evangelij facti fuerint participes. Cùm vero baptizati peccant, istiusmodi iniquitatem in spiritum sanctum sese extendere ait, quoniam in ipso jam versantes peccant, ac proinde incondonabilem esse eorum culpam. Hæc ex Origene. Ex Theognosto vero Athanasius adfert hæc. Qui primum inquit Theognostus et secundum limitem transgressus est, minori pœna dignus est, qui tertium vero contempserit, venia excluditur. Primisum autem pergit Athanasius et secundum limitem existimat institutionem de Patre et Filio tertium verò initiationem in baptismate & in participatione spiritus sancti: deinde alia citat Athanasius ex Theognosto in hunc sensum quod Filio se demittente ad nondūum initiatos et spiritu verò sancto cum solis initiatis conversante, eosqꝫque plenius instruente. Origenem et Theognostum sententias suas diversè explicare innuit Athanasius. Vtinam is apposuisset Verba ipsa quibus Theognostus f quibus libentes patris filij et SStiSpiritus Sancti explicat. Hoc tamen addit quod Theognostus sententiam suam confirmat per illud servatoris: Adhuc multa habeo vobis dicere sed nondum recipere potestis omnia cum autem venerit spiritus sanctus, docebit vos omnia. Ex quo colligo Theognostum non intelligisse limites institutionis in doctrina de Patre Filio et SStoSpiritu Sancto sed limites operationum Patris Filij & SStiSpiritus Sancti in creaturas. Reipsa igitur consentiunt Theognostus et Origenes quamvis in modo explicandi paullò differant. Differre videatur Theognostus ab Origene quatenus limites suos in institutione & instructione Christiani constituit: revera tamen cum eo consentit quia institutionem illam non ab hominibus sed ab operationibus divinis profectam vult. Nam per tertium institutionis gradum intelligit illuminationem quæ fit per infusionem spiritus sancti et id probare nititur (ut refert Athanasius) per illud Servatoris ad Discipulos: Adhuc multa multa habeo vobis dicere, sed nondum recipere potestis: cum autem venerit spiritus sanctus, docebit vos omnia.
Cæterum de Origene huc obiter notandum est quod hic non omnes personas ex æquo in omnia penetrare & omnia contineri vult sed hoc solius patris esse docet, quasi filiums post peractum rerum creationem, omnia, demptis rationalibus, patriæ dimisisset providentiæ, ac legibus naturæ legibus; spiritus verò circa sanctos solos versaretur. Adeo facile fuit legenti Origenem in sensus Arianos oscitanter incidere. Igitur Quanta igitur, Athanasi, in eundem sensum protulisses, si id egisses.
Omni ex parte igitur fraudis arguetur Athanasius. Patres quatuor citat quasi secum sentientes quorum tamen omnes contra sentiebant: Theognostus quidem testimonijo Photij, Dionysius Alexandrinus testimonio literarum suarūum ad Euphranorem, Dionysius Romanus eo quod decretum acta Orientalium contra Paulum & r Paulum in quibus abrogabant homousion confirmavit Origenes, vero testimonio consensu Hieronymi, Epiphanij, Theophili aliorumqꝫque doctorum et mox totius orbis. Talia præterea citat ex his quatuor, qualia non nisi in AthanasiorumAthanasianorum scriptis occurrunt. Alexander Athanasij17nasij decessor, jam in epistola ad Alexandrum Byzantij, opinionem suam sic confirmat. Quomodo impium non est dicendūum sit dicere Sapientiam Dei aliquando non extitisse, quæ de seipsa ita loquitur. Ergo eram apud ipsum cuncta componens: ego eram cui adgaudebat: Aut virtutem Dei aliquando non extitisse: aut verbum ejus aliquando fuisse mutilatum: aut alia quandoqꝫque defuisse, ex quibus filius cognoscitur & Pater designatur. Is enim qui negat splendorem gloriæ existere, simul tollit primitivum lumen cujus est splendor. Et si imago Dei non semper fuit, nec illum semper fuisse liquet cujus est imago est. Deniqꝫque negando substantiam figuram substantiæ Dei semper extitisse fuisse simul tollitur ille qui perfectè ab eo exprimitur. Et in altera epistola: Quod si filius ratio Patris est ac Sapientia, quomodo fuit tempus cum non esset? Perinde enim est ac si dicerent Deum aliquando irrationalem et insipientem fuisse. Has et ejusmodi argumentationes excogitavit Alexander, Ijsdem & siminibussimilibus passim utitur Athanasius. Ante eos nemo ad hunc modum disputasse legitur. Eodem tamen modo Origenem Dio Theognostum Dyionysios duos & Origenem disputasse vult Athanasius: et quidem tam sedulò clarè, appositè & sedulo & plene contra Arium scripsisse & sententiam, Athanasij suam tam de consubstantialitate filij quam de λογω ἐνδιαθετω & sapientia pat altero absurdo Sabellij placito altero quod filiusm sit vult Patris esse facultatem, confirmasse adeò perspicuè et expressè confirmasse: ut in ipsis Athanasij scriptis nihil clarius nihil magis appositum] siquis Athanasium contra Arium pro ipsius Athanasij opinionem jam vellet allegare vellet, in scriptis ejus haud quicquam clarius & magis apposite dictum inveniret. posset
[ Similitudines quidem quatenus in Sacris literis occurrunt ad filium applicant de Filo loquentes scribentes usurpant, act inde Filij æternam ac summam cum Deo patre essentialiter conjunctam Divinitatem probare, nemo catholicus cujus scripta jam extant, probare aggressus est. His tamen argumentis doctrinas istas Theognostum, Dionysios duos, & Origenem ad doctrinas istas probandas usos esse vult Athanasius & quidem tam clare plene et apposite contra Arium scripsisse et non tantum adhibitis expressionibus quant & loquendi formulis quæ ex occasione disputationis Alexandri et Arij in usu esse cœperunt. sententiam AthasianamAthanasianam non tantum quoad consubstantialitatem filij sed etiam quoad alterum Sabellij absurdum placitum quo filium vult Patris esse facultatem, adeo con unamiunanimi consensu18sensu adeo confirmasse: ut siquis Athanasium pro ipsius Athanasij opinionibus jam vellet allegare, in scriptis ejus haud quicquam clarius et magis apposite dictum inveniret. Aut igitur in scriptis eorum qui ante Alexandrūum floruerunt, aliquid reperi his simile quæ non ab uno tantum sed a quatuor scribi prætendit Athanasius; mecum fatere hæc et præterea documentis non contemnendis proba hos quatuor ita sensisse: et aut mecum confitere hos non ita scripsisse sed sub eorum nominibus quæ Athanasio sunt visa in lucem prodijsse.
Cæterùm epistolam de Syn. Nicæn. decretis in qua Athanasius istos quatuor citat, scripta fuit circa tempora Concilij Ariminensis ut ex Asterij et Acacij ment sub id tempus florentium et Acacij quidem metu temporis dissimulantis mentione colligo. Imò q eo ipso tempore ex occasione synodi istius decretum Nicænum de homousio abrogantis scripta est ut eo Nam initio epistolæ quendam ladatlaudat ob disputationem cum Legatis Arianis quorum aliqui fuerant Eusebij socij hoc est cum decem Legatis a Synodo illa in Orientem missis Subinde vero reprehendit eos qui decretum nicænum abrogatum ibant & subscriptionis ibi factas revocare revocationem subscriptionis suspectam dicitu dicit et improbam ANon multo post. Scripta est epistola de Concil sele Syn. Arim. & Seleuc. Has epistolas secuta videtur tertia illa de sententia Dionysij. At
Cæterum scriptæ sunt hæ Athanasij de Synod. Nicæn decret. de Syn. Arim et Seleuc deqꝫque sentent. Dionys. epistolæ scriptæ scriptæ sunt tempore Concilij ArimensisAriminensis et deinceps. At Apologija Dionysij multo ante ædita videtur. Nam Athanasius in epist. de sentent. Dionysij. dicit Dionysium non eadem mente scripsisse, qua suspicatur Arius suspicatur, scripsisse. Igitur Arius ipse qui viginti duob annis et amplius ante Conciliūum Ariminense mortuus est et multo ante disputare cœpit, Dionysij scripta objiciebat. Et probabile est Athanasium objectionem tantam minime spernisse spernendam duxisse sed ex eo tempore mox de Apologia illa componendi concilium cœpisse, it post multos vero annos ubi eadem furtim et sine strepitu disseminata et a viris doctis dolum neutiquam suspicantibus recepta esset, tandem ut germinam & exemplaribusa etiam antiquitatem vetstate aliqua nonnullam præ se ferrent auctoritatem consuliantibus tam docerent, nec fraudis vestigia vetustate obliterata, adversarijs 19 facile degsset innotescerent: tandem Apolog securus Apologiam illam obstrepit, ejusqꝫque auctoritate adversarios audacter refellit aggreditur.
In Epistola de Synod. Arim. Et Seleuc. citat Athanasius Ignatium celeberimmumceleberrimum illum Antiochiæ post Apostolos episcopum, & martyrem, in hæc verba: Vnus est medicus, carnaliseus et spiritualis, genitus et γενητὸς καὶ ἀγένητος genitus et ingenitus, in homine Deus, in morte vita vera, et ex Maria et ex Deo. Hæc adducit Athanasius contra Adversarios suos dicentes solum Patrem ἀγένητον esse. et locum sic interpretatus est quasi patres Ignatius aliquando dicerentdiceret filium ἀγέντονἀγένητον ingenitum quatenus non est factus. At Theodoretus Dial. 1, eadem verba ex Epistola Ignatij ad Ephesios sim paulo aliter refert ad hunc modum: Vnus est medicus, carneus et spiritualis γενητὸς ἐξ ἀγενήτου genitus ex ingenito, in homine Deus, in morte vita vera et ex Maria et ex Deo. In Vtrum Athanasius vel Theodoretus fidelior sit; tum ex præcedentibus quæ de Athanasio exposuimus, tum ex Ignatij nuper repertis æditis Qab. exemplaribus et Vossio quæ cum Theodoreto consentiunt, tum deniqꝫque ex eo quod filius nusquam apud Patres quod scis si demas hanc Athanasij lexionem, scriptores antiquiores hoc Patri ascribant quod solus sit ἀγενήτος, Lector æquus conjecturam fecerit. Hactenus de Athanasio
Iam vero si Athanasius hæc fecerit, Si Hilarius, Eusebius Vercellensis, Ambrosiu Hieronymus, & Ambrosius pro Athanasianorum Occidentalium duces, interpretationibus suis castrarunt & pro arbitrio mutarunt auctores, idqꝫque Hieronymus & Ruffinus ut rectè factum aperte pofessioprofessio sint. Si Ruffinus insuper græcam primum e sex libris Eusebij Cæsariensis in contrarium sensum mutatum etiam græcè ædidit Si Ruffinus idem dolo malo opinionem odium neqꝫque & tandem in vulgus late sparsevitit quasi omnia quæ in libris Origenis, Clementis utriusqꝫque, & Patrum reliquorum Arianam fidem redolentia occurerent, fraude malevolorum inserta essent. Si, inquam, hæc ita se habuerint fieri non potuit quin multa veterum monumenta eo tempore sæculo corrumperentur. Eadem enim ratione qua Latini interpretes Ariana omnia resecuerunt et græci librorum æditores & scribæ resecare debuerunt, ne scilicet20 scilicet veneno Lectorum pectora inficerentur. Hæreticorūum interpolationes eliminare, auctores ad pristināam statumpuritatem reduce, et castis Lectorum auribus contaminarentur & orthodoxæ fidei consulere, splendidus erat prætextus & late obtinere potuit. sed quid nt In pleniorem hujus rei illustratione manifes
Sed hujus rei exemplum aliquod forte desiderabitis Prodeant igitur in medium Clementis Alexandrini scripta quæ quidem etiam ante Ruffini tempora ab Athana vim passa videntur. De eis enim sic scribit Ruffinus. in calce Apologiæ pro Origene. Clemens, inquit, Alexandrinus Presbyter et magister illius Ecclesiæ, in omnibus pene libris suis Trinitatis gloriam atqꝫque æternitatem unam eandemqꝫque designat: et tamen interdum invenimus aliqua in libris ejus capitula in quibus filium Dei creaturam dicit. Numquid credibile est de tanto viro tam in omnibus catholico tam erudito, ut vel sibi contraria senserit, vel ea quæ de Deo non dicam credere sed vel audire quidem impium est, scripta reliquerit? Rectè Ex ista dictorum repugnantia Hic P rectè concludit Ruffinus libros potius depravatos esse quam tantūum auctorēem sibi contradictoria scripsisse. Quod et ab ex Photio colligitur. Photius enim Cod 109 de Clementis hujus libris verba faciens, Qscribit quod in opere Hypotyposeon Arianæ perfidiæ semina esse plurima, præprimis quod filium inter creaturas numeret. Item librum Octavum librum Stromaton nonnullas defendere hæreses, & multas cum hypotyposibus communes habere blasphemias. Editiones diversas vidisse Photium et Ruffinūum ex eo colligas quòd Ruffinus aliqua tantùm Photius verò innumera plurima Arianismi semina hujus scriptis inesse commemoret: Sed et ab editione Stromatôn quæ jam extat (nam Hypotyposes peri intercidêre) differt exemplar Photij. In horum enim octavo libro frustra requires quæres nonnullas istas de hæreses & multas blasphemiæas de quibus loquitur Photius, frustra quæres. Ad unum erasa sunt illa istiusmodi omnia. Certè est igitur Clementis libros diversè editos fuisse et proinde editionem unam saltem si non plures corpruptam prodijsse